प्रेमाचे ढाई अक्षर
कबीरांचा प्रसिद्ध दोहा (दोहावली २१०): पोथ्या वाचून वाचून जग थकले, पण प्रेमाचे ढाई आखर जो वाचतो तोच खरा ज्ञानी आहे.
श्लोक
पोथ्या वाचून जग मेले, पंडित कोणी झाले नाही; प्रेमाची अडीच अक्षरे जो वाचेल तो पंडित होईल.
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
दररोज किंवा शुभ तिथींवर
ब्राह्ममुहूर्त (पहाटे 4 ते 6) किंवा संध्याकाळ
तुपाचा दिवा, अगरबत्ती, ताजी फुले व नैवेद्य
- मानसिक शांती, आत्मिक उन्नती व सकारात्मक ऊर्जा
पृष्ठभूमि
कबीर (१५व्या शतकातील) वाराणसीचे विणकर-कवी आणि भक्ती चळवळीच्या निर्गुण संत परंपरेचे प्रमुख स्वर होते. हा दोहा कबीर दोहावलीमध्ये दोहा क्रमांक २१० म्हणून नोंदवलेला आहे (कविताकोश, पृष्ठ ३); दोहावलीत ‘पोथी पढ़-पढ़ जग मुआ’ आणि ‘पढ़ै सो पंडित होय’ असा पाठ आहे, जो येथील रूपाचा जवळचा पाठभेद आहे. सत्संगांत आणि शाळांमध्ये हा दोहा बाह्य विद्वत्तेपेक्षा आंतरिक भक्ती श्रेष्ठ असते हे सांगण्यासाठी वारंवार म्हटला जातो. ‘अडीच अक्षरे’ (ढाई आखर) ही परंपरेने ‘प्रेम’ शब्द म्हणून वाचली जातात. कबीरांच्या साखी व पदांचे मानक संग्रह, जसे बीजक आणि कबीर ग्रंथावली, या परंपरेचे व्यापक ग्रंथीय आधार आहेत. गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये जतन केलेली कबीरांची पदे आणि श्लोक हे दोहावलीपेक्षा वेगळे काव्यसंग्रह आहेत.
या पाठाबद्दल
रचयिता: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
तुम्हाला माहीत आहे का?
लेखक
हा दोहा १५व्या शतकातील कबीर यांचा असून तो कबीर दोहावलीत दोहा क्रमांक २१० म्हणून नोंदवलेला आहे (कविताकोश, पृष्ठ ३). त्यांच्या बहुतेक रचनांप्रमाणे हा मौखिकरीत्याही पसरला, त्यामुळे संग्रहांनुसार शब्दरचना बदलते.
‘अडीच अक्षरे’
‘ढाई आखर’ परंपरेने ‘प्रेम’ शब्द म्हणून वाचले जाते. मोजणीचे स्पष्टीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे दिले जाते, उदाहरणार्थ संयुक्ताक्षर ‘प्र’ ला पूर्ण ‘म’ शेजारी अर्धे अक्षर मानणे; पण आशय एकच आहे: प्रेम लिहायला लहान आहे, आणि ज्ञानी बनवायला पुरेसे आहे.
पोकळ विद्वत्तेवर टीका
कबीर शास्त्रांचे पाठांतर आणि प्रेमाची परिवर्तनकारी शक्ती यांची तुलना करतात. केवळ वाचनाने कोणी पंडित होत नाही, असे हा श्लोक सांगतो; केवळ हृदयापासूनची भक्तीच ते घडवते.
काव्यरूप आणि छंद
हा दोहा आहे, हिंदीत सामान्य असलेला दोन ओळींचा श्लोक-प्रकार, ज्यातील प्रत्येक ओळीचे दोन भाग अनुक्रमे सुमारे १३ व ११ मात्रांचे असतात. दोहे सहज लक्षात ठेवता येतात, म्हणून नैतिक व आध्यात्मिक शिक्षणासाठी त्यांचा सर्रास उपयोग होतो.
पाठ-टीप
दोहावलीत ‘पोथी पढ़-पढ़ जग मुआ’ आणि ‘पढ़ै सो पंडित होय’ असा पाठ आहे, तर या पानावर ‘पोथी पढ़ि-पढ़ि’ आणि ‘पढ़े सो पंडित होय’ आहे. हे एकाच दोह्याचे शब्दलेखन व बोलीभेद आहेत.
Sant Kabir
कबीर पंथ से और
सभी देखेंसंबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत
