दोन जात्याचे पाट
नश्वरतेवरील कबीरांचा दोहा
कबीर दोन पाटांमध्ये फिरणाऱ्या धान्याच्या चक्कीला पाहून रडले: संसाराच्या दळणाऱ्या द्वैतात कोणीही अखंड बाहेर येत नाही. नश्वरतेवरील कबीर दोहावलीतील एक दोहा.
श्लोक
चक्की फिरताना पाहून कबीर रडले. दोन दगडांच्या (पाटांच्या) मध्ये सापडलेला कोणीही वाचत नाही.
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
दररोज किंवा शुभ तिथींवर
ब्राह्ममुहूर्त (पहाटे 4 ते 6) किंवा संध्याकाळ
तुपाचा दिवा, अगरबत्ती, ताजी फुले व नैवेद्य
- मानसिक शांती, आत्मिक उन्नती व सकारात्मक ऊर्जा
पृष्ठभूमि
हा दोहा कबीर दोहावलीमध्ये दोहा १८७ म्हणून नोंदवलेला आहे (कविताकोश, पृष्ठ २); दोहावलीतील दुसरी ओळ ‘दुइ पट भीतर आइके, साबित बचा न कोय’ अशी आहे, जी येथे दिलेल्या प्रचलित पाठाचा जवळचा प्रकार आहे. कबीर (१५व्या शतकातील) वाराणसीचे विणकर-कवी आणि निर्गुण संत परंपरेचे स्वर होते; त्यांचे दोहे सत्संगांत आणि कबीर पंथाच्या अनुयायांकडून गायले जातात. चक्की ही घरगुती प्रतिमा आहे, ज्यात संसाराच्या द्वैताचे दोन पाट प्रत्येक प्राण्याला घासून काढतात; हा दोहा ज्याची झीज होत नाही त्याकडे वळण्याचे निमंत्रण म्हणून वाचला जातो. कबीरांच्या साखी व पदांचे मानक संग्रह, जसे बीजक आणि कबीर ग्रंथावली, या परंपरेचे व्यापक ग्रंथीय आधार आहेत.
या पाठाबद्दल
रचयिता: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
तुम्हाला माहीत आहे का?
लेखक
लोकपरंपरेत हा दोहा १५व्या शतकातील वाराणसीचे विणकर-कवी आणि निर्गुण संत परंपरेचे प्रमुख स्वर असलेल्या कबीरांच्या नावे ओळखला जातो. ते हिंदू व सूफी दोन्ही परंपरांत आदरणीय आहेत. त्यांनी सोप्या हिंदी भाषेत रचना केली, ज्यामुळे त्यांची शिकवण सर्वांना समजण्याजोगी झाली, आणि त्यांचे दोहे (दोन ओळींचे श्लोक) आजही भारतभर व्यापकपणे उद्धृत केले जातात.
काव्यरूप
हा श्लोक दोहा आहे, दोन ओळींचा असा छंद ज्यात प्रत्येक ओळीत निश्चित १३ व ११ मात्रा असतात आणि अंत्ययमक असतो. दोहे मौखिक परंपरेसाठी रचलेले असतात, ज्यात गहन ज्ञान स्मरणीय व लयबद्ध रूपात बंदिस्त केलेले असते.
रूपक
दळणारी चक्की आणि तिचे दोन पाट हे द्वैताचे जग दर्शवतात: सुख व दुःख, जीवन व मृत्यू. कबीर निरीक्षण करतात की या परस्परविरोधी शक्तींच्या मध्ये सापडलेले सर्व काही अपरिहार्यपणे दळले जाते; काहीही अखंड राहत नाही.
तात्त्विक अंतर्दृष्टी
कबीरांचे रडणे हे सांसारिक अस्तित्वात अंतर्भूत असलेल्या दुःखाची करुणामय जाणीव आहे. हा श्लोक आपल्याला द्वैतांच्या पलीकडील अपरिवर्तनीय सत्याचा शोध घेण्याचे आवाहन करतो, जिथे आत्मा अखंड व अस्पर्शित राहतो.
सांस्कृतिक अनुनाद
कबीरांच्या काळात चक्की हे परिचित घरगुती साधन होते, ज्यावर स्त्रिया दररोज धान्य दळत असत. अशा दैनंदिन प्रतिमेत आपली आध्यात्मिक शिकवण रुजवून कबीरांनी गहन तत्त्वज्ञान सामान्य लोकांना समजण्याजोगे केले. कबीर दोहावलीत हा दोहा क्रमांक १८७ आहे.
