બે પાટ
નશ્વરતા પર કબીરનો એક દોહો
ચાલતી ચક્કી જોઈને કબીરની આંખો ભરાઈ આવી: સંસારના દ્વંદ્વરૂપી બે પાટ વચ્ચે કોઈ અખંડ બચતું નથી. નશ્વરતા પરનો કબીર દોહાવલીનો એક દોહો.
શ્લોકો
ચાલતી ચક્કી જોઈને કબીરજી રડી પડ્યા. બે પાટણોની વચ્ચે કોઈ પણ સાબુત બચતું નથી.
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
દરરોજ અથવા શુભ તિથિઓ પર
બ્રહ્મ મુહૂર્ત (સવારે 4 થી 6) અથવા સંધ્યા વેળા
ઘીનો દીવો, ધૂપ, તાજાં ફૂલો અને નૈવેદ્ય
- માનસિક શાંતિ, આધ્યાત્મિક પ્રગતિ અને સકારાત્મક ઊર્જા
પૃષ્ઠભૂમિ
આ દોહો કબીર દોહાવલીમાં દોહા ૧૮૭ તરીકે નોંધાયેલો છે (કવિતાકોશ, પૃષ્ઠ ૨). દોહાવલીમાં બીજી પંક્તિ 'દુઇ પટ ભીતર આઇકે, સાબિત બચા ન કોય' આ રીતે મળે છે, જે અહીં આપેલા લોકપ્રચલિત પાઠનું નજીકનું રૂપાંતર છે. કબીર (૧૫મી સદી) બનારસના વણકર-સંત અને નિર્ગુણ સંત પરંપરાના સ્વર હતા; તેમના દોહા સત્સંગોમાં અને કબીર પંથના અનુયાયીઓ દ્વારા ગાવામાં આવે છે. ઘરઘરની ચક્કી એ ઉપમા છે, જેમાં સંસારના દ્વંદ્વરૂપી બે પાટ દરેક પ્રાણીને પીસી નાખે છે, અને આ દોહાને એ તરફ વળવાનું આમંત્રણ ગણવામાં આવે છે જે ઘસાતું નથી. કબીરની સાખીઓ અને પદોના માનક સંગ્રહો, જેમ કે બીજક અને કબીર ગ્રંથાવલી, આ પરંપરાનું વ્યાપક પાઠ-આધાર છે.
આ પાઠ વિશે
રચયિતા: Sant Kabir · Medieval Nirguna Bhakti Poet-Saint · 15th century, Varanasi
A mystic poet and weaver by trade from Varanasi, whose blunt, image-rich couplets (dohas) rejected ritualism and caste distinctions in favor of direct, formless (nirguna) devotion. His verses are revered across Hindu, Sikh (many appear in the Guru Granth Sahib), and Sufi-influenced traditions alike.
શું તમે જાણો છો?
રચયિતા
કબીર ૧૫મી સદીના વારાણસીના રહસ્યવાદી કવિ અને વણકર હતા, જેમને હિંદુ અને સૂફી બંને પરંપરાઓમાં આદર મળે છે. તેમણે લોકભાષા હિંદીમાં રચના કરી, જેથી તેમના ઉપદેશ સૌને સુલભ બન્યા, અને તેમના દોહા (બે પંક્તિના શ્લોક) આજે પણ સમગ્ર ભારતમાં વ્યાપકપણે ઉદ્ધૃત થાય છે.
કાવ્યરૂપ
આ શ્લોક દોહો છે, જેની દરેક પંક્તિમાં ૧૩ અને ૧૧ માત્રાઓનો નિશ્ચિત છંદ અને અંત્યાનુપ્રાસ હોય છે. દોહા મૌખિક પરંપરા માટે રચાયેલા હોય છે, જે ઊંડું જ્ઞાન યાદ રહે એવા લયબદ્ધ રૂપમાં સમાવે છે.
રૂપક
બે પાટ (પથ્થર) સાથેની ચક્કી સંસારના દ્વંદ્વનું પ્રતીક છે: સુખ અને દુઃખ, જીવન અને મૃત્યુ. કબીર અવલોકે છે કે આ વિરોધી શક્તિઓ વચ્ચે ફસાયેલી દરેક વસ્તુ અનિવાર્યપણે પિસાઈ જાય છે; કંઈ પણ અખંડ રહેતું નથી.
દાર્શનિક મર્મ
કબીરનું રડવું સંસારિક અસ્તિત્વમાં રહેલી વેદનાની કરુણામય સ્વીકૃતિ છે. આ શ્લોક આપણને દ્વંદ્વોથી પર રહેલી શાશ્વત વાસ્તવિકતા શોધવા પ્રેરે છે, જ્યાં આત્મા અખંડ અને અસ્પર્શ્ય રહે છે.
સાંસ્કૃતિક પડઘો
કબીરના સમયમાં ચક્કી ઘરઘરની પરિચિત વસ્તુ હતી, જેને સ્ત્રીઓ દરરોજ અનાજ દળવા માટે વાપરતી. આવા રોજિંદા દૃશ્ય પર પોતાના આધ્યાત્મિક ઉપદેશને આધારિત કરીને કબીરે ગહન દર્શન સામાન્ય લોકોને સમજાય એવું બનાવ્યું. કબીર દોહાવલીમાં તે દોહા ૧૮૭ છે.