लंगर

लंगर ही शीख धर्मातील एक मूलभूत परंपरा आहे, जी या धर्माचे संस्थापक गुरु नानक यांच्यापर्यंत, म्हणजे पंधराव्या शतकापर्यंत, मागे जाते. सामाजिक उतरंडीला आव्हान देण्यासाठी आणि सर्व माणसे देवाच्या दृष्टीने समान आहेत या विचाराला चालना देण्यासाठी ही प्रथा स्थापन करण्यात आली. लंगरमध्ये श्रीमंत असो वा गरीब, कोणत्याही धर्माचा किंवा जातीचा असो, सर्वजण एकत्र जमिनीवर बसून एक साधे, शाकाहारी जेवण घेतात. अन्न वाटण्याच्या या कृतीला भक्ती आणि निःस्वार्थ सेवेचे रूप मानले जाते, ज्याला सेवा म्हणतात आणि जे प्रत्येक शिखाचे मूलभूत कर्तव्य आहे. या समानतेचा शास्त्रीय आधार स्वतः गुरु ग्रंथ साहिबमध्ये थेट नमूद केला आहे: अंग 611 वर गुरु अर्जन देव लिहितात “एकु पिता एकस के हम बारिक,” म्हणजे एक पिता, आपण सर्वजण त्याची लेकरे आहोत. ही ओळ आजही गायली जाते आणि लंगरमध्ये कोणी बसून जेवू शकते यात कोणताही भेदभाव का केला जात नाही, हे समजावण्यासाठी उद्धृत केली जाते.

तिसरे गुरु, गुरु अमर दास, यांनी गोइंदवाल येथील आपल्या केंद्रात असा नियम घालून ही प्रथा अधिक दृढ केली की भेटीस आलेल्या प्रतिष्ठित व्यक्तींनी आणि शासकांनीसुद्धा त्यांना भेटण्यापूर्वी लंगरमध्ये बसून जेवण घेतले पाहिजे. शीख परंपरेत हा नियम पहिले पंगत, मग संगत या नावाने स्मरणात आहे, म्हणजे आधी जेवणाची पंगत, मग संगत. जेवणाला भेटीनंतरचा विचार न ठेवता भेटीची पूर्वअट बनवून गुरु अमर दास यांनी लंगरला दानशीलतेच्या एका कृतीतून नम्रतेच्या एका अटळ कसोटीत बदलले, जिची कोणताही पाहुणा, कितीही शक्तिशाली असला तरी, टाळू शकत नसे.

आज जगभरातील गुरुद्वारांमध्ये लंगर चालवला जातो. जेवण पूर्णपणे सेवादार नावाच्या स्वयंसेवकांकडून तयार केले जाते आणि वाढले जाते, जे सेवेची अर्पणे म्हणून आपला वेळ आणि श्रम देतात. जेवण साधारणतः साधे आणि शाकाहारी असते, ज्यात डाळ, भात, पोळी आणि एखादी भाजी यांचा समावेश असतो. लंगर हॉल म्हणून ओळखले जाणारे स्वयंपाकघर बहुधा एक मोठी खुली जागा असते, जिथे कोणालाही भेट ठरवण्याची किंवा आमंत्रणाची गरज न लागता येऊन जेवता येते. स्वयंपाक, वाढणे आणि स्वच्छता ही संपूर्ण प्रक्रिया स्वयंसेवक करतात आणि खर्च समाजाच्या देणग्यांतून भागवला जातो. अमृतसरच्या सुवर्ण मंदिरात हे स्वयंसेवी स्वयंपाकघर आता एका सामान्य दिवशी एक लाखांहून अधिक लोकांना जेवू घालते, ज्यामुळे ते जगातील सर्वात मोठ्या मोफत दैनंदिन भोजन कार्यक्रमांपैकी एक ठरते, आणि ते एकही पगारी स्वयंपाकी न ठेवता चालवले जाते.

लंगरचे महत्त्व केवळ लोकांना जेवू घालण्यापुरते मर्यादित नाही. समानता, करुणा आणि सामुदायिक सेवा या शीख मूल्यांची ती एक जिवंत आठवण आहे. जमिनीवर एकत्र बसून जेवल्याने सहभागी सामाजिक भिंती मोडतात आणि नम्रतेचा सराव करतात. शिखांसाठी लंगरमध्ये सहभागी होणे हा इतरांच्या सेवेद्वारे परमात्म्याशी जोडले जाण्याचा एक मार्ग आहे.

ही प्रथा आजही बहरत आहे. काही सर्वात मोठे गुरुद्वारे दररोज हजारो मोफत जेवणे वाढतात, आणि ही परंपरा अनुभवू इच्छिणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीसाठी, तिचा धर्म किंवा पार्श्वभूमी कोणतीही असो, ती खुली असते. एक पैशाशिवाय असलेला प्रवासी, परदेशातून आलेला विद्वान आणि संगतीचा दीर्घकाळचा सदस्य, हे सर्वजण एकाच रांगेत बसतात आणि त्याच भांड्यांमधून वाढले जातात. हा तपशील असा आहे की गुरुद्वारात पहिल्यांदा येणारे अनेकजण सांगतात की शीख श्रद्धेविषयी त्यांना आधी जे सांगितले गेले त्यापेक्षाही हा अनुभव त्यांच्यावर अधिक खोल छाप सोडतो.