नितनेम

नितनेम, "दैनंदिन क्रम", हा शब्द पंजाबी नित (दररोज) आणि नेम (नियम किंवा अभ्यास) यांपासून बनला आहे. निष्ठावंत शीख दररोज ठरलेल्या वेळी जी निर्धारित प्रार्थना म्हणतात, म्हणजे बाणी, त्यांचा हा संच आहे. शीख रहित मर्यादा त्याची किमान गरज स्पष्टपणे ठरवते. त्यात सकाळी जपजी साहिब, जाप साहिब व तव-प्रसाद सवैये; सायंकाळी रहिरास साहिब; आणि रात्री कीरतन सोहिला यांचा उल्लेख आहे. अमृत वेळेत, म्हणजे सूर्योदयापूर्वीच्या प्रहरांत जागे होणारे अनेक शीख सकाळच्या अभ्यासात चौपाई साहिब आणि आनंद साहिब यांची भर घालून तो अधिक विस्तृत करतात. हे सर्व मिळून जे रूप बनते, त्याला परंपरा पंच बाणी म्हणते, म्हणजे सकाळच्या पाच बाणी; जरी रहित मर्यादेची स्वतःची किमान गरज या व्यापकपणे पाळल्या जाणाऱ्या, विस्तृत प्रथेपेक्षा संकुचित असली तरी.

जपजी साहिब स्वतः श्री गुरु ग्रंथ साहिबचे उद्घाटन करते (अंग 1). गुरु नानक देव यांनी रचलेल्या या बाणीत एक प्रास्ताविक मूल मंत्र, अडतीस पउड्या आणि एक समापन सलोक समाविष्ट आहेत. संपूर्ण पठणास साधारण बावीस मिनिटे लागतात. सकाळच्या बाणींमध्ये याला सर्वात आवश्यक मानले जाते, कारण ते संक्षिप्त स्वरूपात शीख अध्यात्माचा संपूर्ण आवाका मांडते: परमेश्वराचे स्वरूप, मनाची शिस्त आणि मुक्तीचा मार्ग. सूर्योदयाला त्याचे पठण पुढील संपूर्ण दिवसाचा सूर ठरवण्यासाठी केले जाते. दिवसाच्या इतर मागण्या शिरण्यापूर्वी, रहित मर्यादा ज्याला अनिवार्य मानते, त्यात ते मन स्थिर करते.

अमृत वेळेची शिस्त पूर्णपणे पाळली जाते तेथे जपजी साहिबानंतर आणखी चार बाणी येतात. गुरु गोबिंद सिंह यांनी रचलेला जाप साहिब वाहेगुरूच्या अनंत गुणांचे गौरव करत एकशे नव्व्याण्णव छंदांपर्यंत पसरलेला आहे. तव-प्रसाद सवैये ही दहा छंदांची लहान रचना आहे. चौपाई साहिब एक अतिरिक्त सवैया आणि दोहऱ्यासह एकोणतीस छंद जोडते. आनंद साहिब, गुरु अमर दास यांनी रचलेला, चाळीस छंदांनी हा क्रम पूर्ण करतो. पाच सकाळच्या बाणी योग्य रीतीने म्हणण्यास साधारण एक तास लागतो. शीख परंपरा हा संपूर्ण क्रम केवळ रहित मर्यादेची किमान गरज म्हणून न पाहता, ज्या दिशेने शिस्तबद्ध दैनंदिन अभ्यासाचे उद्दिष्ट असते तो विस्तृत आदर्श म्हणून पाहते.

दिवस सूर्यास्ताकडे झुकत असताना रहिरास साहिब अनेक शीख गुरूंची स्तोत्रे एका सायंप्रार्थनेत एकत्र आणते. त्यात स्तुती, संरक्षण आणि नुकत्याच सरलेल्या दिवसावरील चिंतन यांचा मेळ आहे. सकाळच्या बाणींचा समतोल साधणारी ही प्रार्थना आहे; दिवसभर सांसारिक चिंतेत गेल्यानंतर मन कृतज्ञता आणि स्मरणाकडे परत आणते. त्यानंतर दिवसाच्या औपचारिक भक्तीची सांगता करण्यासाठी सायंकाळची अरदास, म्हणजे विनंती व कृतज्ञता व्यक्त करणारी उभी राहून केली जाणारी प्रार्थना, अर्पण केली जाते.

दिवसाचा नितनेम कीरतन सोहिलाने संपतो; झोपण्यापूर्वी म्हटल्या जाणाऱ्या पाच स्तोत्रांचा हा छोटासा संच आहे. शीख अंत्यविधीतही म्हटली जाणारी ही प्रार्थना आहे; ही गोष्ट दररोज रात्री तिचे उच्चारण करताना तिच्या अर्थाचा शांतपणे विस्तार करते. या अभ्यासात झोप आणि मृत्यू यांना एकाच समर्पणभावाने पाहिले जाते: जागे होणे घडो अथवा न घडो, आत्मा वाहेगुरूच्या सांभाळावर सोपवला जातो. तिचे दररोज रात्री पठण हा दिवस त्याच प्रकारे संपवणे मानले जाते, ज्या प्रकारे जपजी साहिबाने तो सुरू केला होता: विस्मरणात नव्हे, तर जाणीवपूर्वक स्मरणात.

सकाळ, सायंकाळ आणि रात्र यांचे हे दैनंदिन चक्र भक्तीची एक लय निर्माण करते. सामान्य दिवसाच्या मागण्यांच्या मधूनही मन आध्यात्मिक सत्यापासून फार दूर भरकटू नये, हा त्याचा उद्देश आहे. व्यवहारात ही शिस्त कठोर नसते. काही शीख अतिरिक्त बाणी म्हणतात किंवा कालांतराने श्री गुरु ग्रंथ साहिबात अधिक खोलवर वाचन करतात; आणि रहित मर्यादेची किमान गरज याच साठी आहे, की कोणताही शीख, कितीही व्यस्त असला तरी, साध्य होणाऱ्या दैनंदिन आधारापासून वंचित राहू नये. नवख्या व्यक्तीसाठी नितनेम समजून घेणे म्हणजे एकाच वेळी प्रत्येक ओळ पाठ करणे नव्हे, तर एक साधा, सातत्यपूर्ण नित्यक्रम, त्याच्या किमान स्वरूपातही निष्ठेने पाळल्यास साध्या जीवनाचे, अधूनमधून भक्तीचे न राहता भक्तीचे सतत कृतीत रूपांतर कसे करू शकते, हे पाहणे आहे.