करवा चौथ

करवा चौथ हिन्दू धर्ममा विवाहित महिलाहरूले आफ्नो पतिको दीर्घायु, स्वास्थ्य र सुखको लागि राख्ने एक महत्त्वपूर्ण व्रत हो। यो व्रत कार्तिक महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्थी तिथिमा मनाइन्छ, जुन सामान्यतया अक्टोबर वा नोभेम्बर महिनामा पर्छ। यस दिन महिलाहरू सूर्योदयदेखि चन्द्रमाको दर्शनसम्म निर्जला (पानी समेत नपिई) व्रत बस्छन्। यो व्रत विशेष गरी उत्तर भारत, पश्चिम भारत र नेपालका केही भागहरूमा धेरै लोकप्रिय छ।

यस व्रतको मुख्य उद्देश्य पतिको लामो आयु र समृद्धिको कामना गर्नु हो। महिलाहरू यस दिन विशेष गरी सुन्दर वस्त्र र गहना लगाएर श्रृंगार गर्छन्, र आफ्नो पतिको मंगलकामना गर्दै पूजा गर्छन्। व्रतको अन्त्यमा, चन्द्रमा देखिएपछि, महिलाहरूले चन्द्रमा र आफ्नो पतिलाई अर्घ्य (जल चढाउने) दिएर व्रत खोल्छन्। यस दिन विशेष गरी करवा (माटो वा पित्तलको भाँडो) को पूजा गरिन्छ, जसले पतिको प्रतीक मानिन्छ।

यस व्रतसँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध कथा छ, जुन विभिन्न क्षेत्रमा फरक-फरक रूपमा सुनाइन्छ। सबैभन्दा सामान्य कथामा, एक पटक एउटी सुन्दर र धार्मिक महिला थिइन् जसको नाम वीरावती थियो। उनले आफ्नो पतिको लागि करवा चौथको व्रत राखिन्। तर, व्रतको दिन उनी धेरै भोक र प्यासले व्याकुल भइन्। उनको यो अवस्था देखेर उनको भाइले उनलाई धोका दिएर चन्द्रमा देखाएको बहाना गरे, र उनले व्रत खोलिन्। तर, व्रत खोल्ने बित्तिकै उनको पतिको मृत्यु भयो। यो देखेर वीरावती धेरै दुःखी भइन् र उनले देवी पार्वती र भगवान शिवको कठोर तपस्या गरिन्। देवी पार्वतीले उनको भक्तिबाट प्रसन्न भएर उनको पतिलाई पुनर्जीवित गरिदिइन्। यसरी, वीरावतीले आफ्नो पतिको जीवन फिर्ता पाइन्।

अर्को प्रचलित कथामा, करवा नामक एक पतिव्रता महिलाको कथा छ। उनको पतिलाई एउटा मगरमच्छले आक्रमण गर्यो। करवाले आफ्नो पतिको रक्षाको लागि मगरमच्छलाई धागोले बाँधेर रोकिन्। त्यसपछि उनले यमराज (मृत्युका देवता) सँग प्रार्थना गरिन् कि उनको पतिलाई बचाउन। यमराजले उनको भक्तिबाट प्रभावित भएर मगरमच्छलाई यमलोक पठाए र उनको पतिलाई जीवनदान दिए। यसरी, करवाको व्रत र भक्तिले उनको पतिको रक्षा भयो।

यी कथाहरूले करवा चौथ व्रतको महत्वलाई बलियो बनाउँछन्। यसले पतिको प्रति प्रेम, समर्पण र विश्वासको प्रतीकको रूपमा काम गर्छ। यद्यपि यी कथाहरूको विभिन्न संस्करणहरू छन्, तर सबैको मूल सन्देश एउटै छ: पतिको कल्याणको लागि गरिएको व्रत र भक्तिले ईश्वरको कृपा प्राप्त हुन्छ। आजको समयमा पनि, करवा चौथ व्रतले विवाहित महिलाहरूको लागि आफ्नो पतिको प्रति प्रेम र समर्पण व्यक्त गर्ने एक विशेष अवसरको रूपमा मनाइन्छ।