पद्यानि
को नु हासः किमानन्दो नित्यं प्रज्वलिते सति। अन्धकारेणावनद्धाः प्रदीपं न गवेषथ॥
श्लोकः 1
पश्य चित्रकृतं बिम्बमरुष्कायं समुच्छ्रितम्। आतुरं बहुसङ्कल्पं यस्य नास्ति ध्रुवा स्थितिः॥
श्लोकः 2
परिक्षीणमिदं रूपं रोगनीडं प्रभङ्गुरम्। भिद्यते पूतिसंदेहो मरणान्तं हि जीवितम्॥
श्लोकः 3
यान्येतान्यपविद्धानि अलाबूनीव शारदे। कापोतकान्यस्थीनि तानि दृष्ट्वा तु का रतिः॥
श्लोकः 4
अस्थ्नां नगरं कृतं मांसलोहितलेपनम्। यत्र जरा च मृत्युश्च मानो म्रक्षश्चावहितः॥
श्लोकः 5
जीर्यन्ति वै राजरथाः सुचित्रा अथो शरीरमपि जरामुपैति। सतां तु धर्मो न जरामुपैति सन्तो हवै सद्भिः प्रवेदयन्ति॥
श्लोकः 6
अल्पश्रुतोऽयं पुरुषो बलीवर्द इव जीर्यति। मांसानि तस्य वर्धन्ते प्रज्ञा तस्य न वर्धते॥
श्लोकः 7
अनेकजातिसंसारं संधावितवानस्मि अनिर्विशन्। गृहकारकं गवेषमाणो दुःखा जातिः पुनः पुनः॥
श्लोकः 8
गृहकारक दृष्टोऽसि पुनः गेहं न करिष्यसि। सर्वास्ते पर्शुका भग्ना गृहकूटं विशङ्खितम्। विशङ्खारगतं चित्तं तृष्णानां क्षयमन्वगात्॥
श्लोकः 9
अचरित्वा ब्रह्मचर्यमलब्ध्वा यौवने धनम्। जीर्णक्रोञ्चा इव ध्यायन्ति क्षीणमत्स्ये इव पल्वले॥
श्लोकः 10
अचरित्वा ब्रह्मचर्यमलब्ध्वा यौवने धनम्। शेरते चापातिविकीर्णा इव पुराणां अनुशोचन्तः॥
श्लोकः 11
पृष्ठभूमिः
एषोऽध्यायः पालिधम्मपदस्य (खुद्दकनिकाये, पालित्रिपिटके) जरावग्गः, गाथाः 146–156। सावत्थ्याम् उरुवेलायां बोधिवृक्षतले च उपदिष्टोऽयम् अध्यायः तिपिटके ऐतिहासिकदृष्ट्या परमपूज्यान् श्लोकान् धारयति। परम्परानुसारं 153–154 गाथे (‘अनेकजातिसंसारं...’) परमं विजयगीतं (पठमबुद्धवचनम्) भवतः, यत् प्रभाते बोधिवृक्षतले अनुत्तरां सम्बोधिं प्राप्य बुद्धो भगवान् हृदि मौनेनोदीरितवान्। अन्याः गाथाः गणिकयोः सिरिमाजनपदकल्याण्योः क्षीयमाणं सौन्दर्यं वर्णयन्ति, भिक्षून् च स्मारयन्ति यत् सौन्दर्यम् अनित्यम्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
बोधिप्राप्तस्य प्रथम वचनं (गाथा 153–154)
एतेषु विश्वविख्यातेषु गाथेषु नवबोधिप्राप्तः भगवान् पुनर्जन्मस्य गृहकारकं (तृष्णा) समबोधयति: 'अनेकजातिसंसारं संधावितवान् अस्मि अनिर्विशन् गृहकारकं गवेषमाणः... हे गृहकारक! दृष्टोऽसि। पुनः गेहं न करिष्यसि! सर्वास्ते पर्शुका भग्ना गृहकूटं विशङ्खितम्।'
सुलग्नः संसारे किं हसितव्यम्? (गाथा 146)
यदा सर्वः लोकः काम-क्रोध-मोहाग्निना निरन्तरं दह्यते, तदा किं हसन-आनन्दः? अविद्या-तिमिरेण आवृतः स त्वं ज्ञान-दीपकं किमर्थं न गवेषसे?
अस्थि-नगरम् (गाथा 150)
एयं शरीरं अस्थिभिः निर्मितं नगरम्, मांस-लोहित-लेपनात्। तत्र जरा, मृत्यु, मान-मक्खः निवसन्ति।
गो-तुल्यः अविद्या (गाथा 152)
अल्पश्रुतः पुरुषः गव इव जीर्यति: तस्य मांसं वर्धते, किन्तु प्रज्ञा तस्य न वर्धते।
शुष्क-ताडकेषु उदास-बकाः (गाथा 155–156)
ये यौवने ब्रह्मचर्य न चरितवन्तः, आध्यात्मिकं धनं न सञ्चितवन्तः, ते जीवन-अन्ते मत्स्य-रहित-शुष्क-ताडकेषु बस्तमानाः प्राचीना बका इव पश्चात्तापे, दुःखे च निमग्नाः भवन्ति।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता