पद्यानि
क इमं पृथ्वीं विजेष्यते यमलोकं चेमं सदेवकम्। कः धर्मपदं सुदेशितं कुशलः पुष्पमिव प्रचेष्यते॥
श्लोकः 1
शैक्षः पृथ्वीं विजेष्यते यमलोकं चेमं सदेवकम्। शैक्षो धर्मपदं सुदेशितं कुशलः पुष्पमिव प्रचेष्यते॥
श्लोकः 2
फेनोपमं कायमिमं विदित्वा मरीचिधर्ममभिसंबुधानः। छित्त्वा मारस्य प्रपुष्पकाणि अदर्शनं मृत्युराजस्य गच्छेत्॥
श्लोकः 3
पुष्पाणीव प्रचिन्वन्तं व्यासक्तमनसं नरम्। सुप्तं ग्रामं महौघ इव मृत्युरादाय गच्छति॥
श्लोकः 4
पुष्पाणीव प्रचिन्वन्तं व्यासक्तमनसं नरम्। अतृप्तमेव कामेषु अन्तको कुरुते वशे॥
श्लोकः 5
यथापि भ्रमरः पुष्पं वर्णगन्धमहेठयन्। पलेति रसमादाय एवं ग्रामे मुनिः चरेत्॥
श्लोकः 6
न परेषां विलोमानि न परेषां कृताकृतम्। आत्मन एव अवेक्षेत कृतानि अकृतानि च॥
श्लोकः 7
यथापि रुचिरं पुष्पं वर्णवदगन्धकम्। एवं सुभाषिता वाचा अफला भवत्यकुर्वतः॥
श्लोकः 8
यथापि रुचिरं पुष्पं वर्णवत् सगन्धकम्। एवं सुभाषिता वाचा सफला भवति कुर्वतः॥
श्लोकः 9
यथापि पुष्पराशेः कुर्यान्मालागुणान् बहून्। एवं जातेन मर्त्येन कर्तव्यं कुशलं बहु॥
श्लोकः 10
न पुष्पगन्धः प्रतिवातमेति न चन्दनं तगरमल्लिका वा। सतां तु गन्धः प्रतिवातमेति सर्वा दिशः सत्पुरुषः प्रवाति॥
श्लोकः 11
चन्दनं तगरं वापि उत्पलं चाथ वर्षिकी। एतेषां गन्धजातानां शीलगन्धोऽनुत्तरः॥
श्लोकः 12
अल्पमात्रोऽयं गन्धो योऽयं तगरचन्दने। यश्च शीलवतां गन्धो वाति देवेषूत्तमः॥
श्लोकः 13
तेषां संपन्नशीलानाम् अप्रमादविहारिणाम्। सम्यगाज्ञाविमुक्तानां मारो मार्गं न विन्दति॥
श्लोकः 14
यथा संकारधाने उज्झिते महापथे। पद्मं तत्र जायेत शुचिगन्धं मनोरमम्॥
श्लोकः 15
एवं संकारभूतेषु अन्धभूते पृथग्जने। अतिरोचते प्रज्ञया सम्यक्संबुद्धश्रावकः॥
श्लोकः 16
पृष्ठभूमिः
अयं वर्गः पालिभाषायां निबद्धस्य धम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) पुप्फवग्गः, गाथाः 44–59। पालित्रिपिटकस्य खुद्दकनिकायात् गृहीतः पुप्फवर्गः प्राचीनभारतीयजीवनपरिचितैः पुष्पसम्बन्धिभिः प्राकृतिकैः उपमानैः समृद्धः। अट्ठकथा लिखति यत् बुद्धः इमा गाथा नानाशिष्येभ्य उक्तवान्, तेषु मरीचिकासदृशं कायं ध्यायन्तो भिक्षवः मल्लिका देवी च आसन्; ताभिः प्रदर्श्यते यत् भौमानि पुष्पाणि म्लायन्ति, प्रमत्तांश्च मृत्युः सुप्तं ग्रामं महान् जलौघ इव हरति, तथापि शीलस्य सौरभं दिव्यलोकानपि प्राप्नोति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
माल्याकारस्य प्रतिमा (गाथा 53)
यथा कुशलः माल्याकारः नानाविधवर्णपुष्पान् संचित्य उत्तमं मालां निर्माणं करोति, तथैव बुद्धिमान् मानुषः अपने जीवने नाना पुण्यकर्मान् करुणामयकार्यान्ि च साधयति।
वायुप्रतिकूलं गन्धः (गाथा 54)
चन्दनं, तगरं, मल्लिका च केवलं वायोः अनुकूलं गन्धं प्रसारयन्ति, किन्तु शीलसंपन्नस्य गन्धः वायुप्रतिकूलमपि प्रसारयते सर्वदिशः प्राप्नोति।
कचरराशेः मध्ये पद्मपुष्पम् (गाथा 58–59)
यथा महामार्गे कचरराशेः मध्ये सुगन्धितं मनोरमं पद्मं विकसति, तथैव अज्ञानान्धप्राणिनां मध्ये सम्यक्संबुद्धस्य शिष्यः प्रज्ञया अतिरोचते।
मृत्युः महान्तप्रवाहः इव (गाथा 47)
यः पुरुषः अतृप्त-कामनाया विषयपुष्पान् संचिनोति, तं मृत्युः (मारः) महान्तप्रवाहः सुप्तं ग्रामं वहीयते इव भन्त्या अपहरति।
भ्रमरसिद्धान्तः (गाथा 49)
यथा भ्रमरः पुष्पवर्णं गन्धं वा हन्न्वा केवलं रसं आदाय गच्छति, तथैव मुनिः ग्रामे नगरे च विचरति, केवलं जीवनोपकरणं स्वीकृत्य शान्तिं परिवर्जयति।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता