มังสะชาดก

มังสะชาดกนี้อยู่ในพระไตรปิฎกบาลี พระพุทธเจ้าตรัสเกี่ยวกับพระสารีบุตร ซึ่งเป็นพระอัครสาวกองค์หนึ่ง ภิกษุที่แสวงหาอาหารเป็นยาสำหรับผู้ป่วยพบว่า วิธีขอที่สุภาพและเป็นมิตรได้ผลมากกว่าวิธีขอที่ห้วนหรือสั่งการเป็นอย่างยิ่ง เพื่อแสดงว่าความจริงนี้ใช้ได้แม้ในชาติก่อน พระพุทธเจ้าจึงทรงระลึกถึงเรื่องราวของเยาวชนสี่คนและนายพรานที่พวกเขาพบบนถนนสู่เมืองพาราณสี

ในชาตินั้น นายพรานคนหนึ่งเลี้ยงชีพด้วยการนำเนื้อกวางจากเชิงเขาที่อยู่ไกลลงมาขายในตลาดเมืองพาราณสี วันบ่ายวันหนึ่ง เกวียนที่บรรทุกของจนหนักของเขากลิ้งมาตามถนนใหญ่ ในขณะเดียวกันพระโพธิสัตว์และเยาวชนสามคนกำลังเดินไปตามทางเดียวกัน ต่างหวังจะขอเนื้อสักส่วนมาไว้ที่โต๊ะอาหารของตน

เยาวชนคนแรกเดินเข้าไปหาเกวียนและเรียกร้องส่วนแบ่งของตนอย่างหยาบ ไม่มีความสุภาพแม้แต่น้อยในน้ำเสียง นายพรานหยุดวัว มองเขาอย่างสงบ และตอบว่า คำพูดที่หยาบและกระด้างเช่นนั้นจะได้ส่วนแบ่งที่ไร้ค่าเช่นกัน แล้วโยนเศษเนื้อเหนียวกับกระดูกชิ้นหนึ่งให้เขา

เยาวชนคนที่สองเข้ามาใกล้และเรียกนายพรานว่าพี่ชาย ขอส่วนเนื้อกวางด้วยน้ำเสียงอ่อนโยน นายพรานตอบว่า พี่น้องย่อมแบ่งปันภาระซึ่งกันและกัน เหมือนข้อต่อที่ร่วมกันรับน้ำหนักของร่างเดียว แล้วยื่นชิ้นเนื้อที่หนาและเต็มไปด้วยเนื้อให้เขา เหมาะสมกับความอบอุ่นของถ้อยคำที่เขาใช้เรียก

เยาวชนคนที่สามเรียกนายพรานว่าพ่อ และขอส่วนแบ่งด้วยความอบอุ่นไม่น้อยไปกว่ากัน นายพรานตอบว่า ชื่อของบิดาปลุกความรักที่ลึกซึ้งกว่าชื่อใด ๆ แล้วมอบส่วนเนื้ออกที่ดีที่สุดพร้อมไขมันอ่อนให้แก่เยาวชนผู้นั้น ของขวัญนี้เหมาะกับความอ่อนโยนของถ้อยคำที่เรียกมัน

พระโพธิสัตว์เข้ามาเป็นคนสุดท้าย โค้งคำนับด้วยความสุภาพอย่างแท้จริง และเรียกนายพรานอย่างเรียบง่ายว่าเป็นมิตรผู้ไว้วางใจได้ อวยพรให้เดินทางโชคดี แล้วจึงขอส่วนใดก็ได้ที่เขาพอจะให้ได้ นายพรานซาบซึ้งยิ่งกว่าคำขอก่อนหน้าทั้งหมด เขาวางบังเหียนลงและประกาศว่า ในโลกนี้ไม่มีสิ่งใดศักดิ์สิทธิ์ไปกว่ามิตรภาพที่แท้จริง ซึ่งระหว่างมิตรไม่ควรมีเส้นกั้นหรือการหวงแหนสิ่งของ เขามอบเกวียนทั้งคัน เนื้อกวางทั้งหมด และวัวที่ลากเกวียนให้แก่พระโพธิสัตว์

พระโพธิสัตว์รับของขวัญของนายพรานด้วยความขอบคุณ พาเขากลับบ้านในฐานะแขกผู้มีเกียรติ และตอบแทนด้วยทรัพย์สมบัติที่มีค่ายิ่งกว่าเนื้อกวางนั้นเอง เมื่อซาบซึ้งในน้ำใจของนายพราน พระโพธิสัตว์จึงแสดงธรรมแก่เขาด้วยความอ่อนโยน นายพรานซึ่งหัวใจอ่อนลงแล้วจากการแลกเปลี่ยนในวันนั้น ได้วางธนูลงและหันไปสู่ชีวิตที่ไม่ต้องพึ่งการพรากชีวิตสัตว์ใดอีกต่อไป

ตลอดบ่ายนั้น เกวียนของนายพรานและเนื้อกวางในเกวียนไม่เปลี่ยนแปลงเลย สิ่งที่เปลี่ยนไปทุกครั้งมีเพียงวิธีที่ใช้ในการขอ ส่วนที่ได้รับคืนมาแก่เยาวชนแต่ละคนสะท้อนวิธีนั้นอย่างแม่นยำถึงขนาดที่ผลลัพธ์ทั้งสี่รวมกันอ่านแล้วเหมือนกฎเดียวที่สม่ำเสมอ ว่าถ้อยคำกำหนดสิ่งที่ตอบกลับมาอย่างไร มากกว่าจะเป็นโชคลาภสี่อย่างที่แยกจากกัน

เมื่อจบเรื่อง พระพุทธเจ้าทรงระบุว่า นายพรานในเรื่องบนถนนสายนั้นคือพระสารีบุตร คุณสมบัติเดียวกับที่เคยทำให้คำขอเนื้อของคนแปลกหน้ากลายเป็นของขวัญทั้งเกวียน พระองค์ทรงแสดงว่า ยังคงอยู่ในพระอัครสาวกผู้เป็นศิษย์เอกของพระองค์ที่มีต่อสัตว์ทุกตนซึ่งมาหาท่านเพื่อขอความช่วยเหลือ ไม่ว่าการขอนั้นจะเป็นเรื่องส่วนเนื้อกวางหรือยารักษาผู้ป่วยก็ตาม

ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นต้นเหตุให้เรื่องนี้เกิดขึ้น เพราะประสบความสำเร็จของตนเองในการขอยาด้วยวาจาอ่อนโยน ไม่ต้องได้รับการชี้แจงเพิ่มเติม พวกเขาได้ฟังมาแล้วว่า เกวียนเต็มไปด้วยเนื้อกวางเคยตอบรับเพียงถ้อยคำเดียวที่เลือกมาอย่างดี สิ่งที่นายพรานให้แก่เยาวชนแต่ละคนไม่เคยเกี่ยวกับเนื้อเลย แต่เป็นกระจกที่ส่องให้เห็นวิธีที่แต่ละคนเลือกใช้ในการเข้าหาเขา พระพุทธเจ้าทรงปล่อยให้กระจกบานนั้นเป็นคำสอนทั้งหมดของพระองค์ โดยทรงไว้วางพระทัยว่า ผู้ฟังจะจำคำขอของตนเองได้ในแบบใดแบบหนึ่งในสี่แบบนั้น