मांसजातकम्

पालिसङ्ग्रहस्य एषा जातककथा बुद्धेन प्रधानशिष्यस्य सारिपुत्तस्य विषये उक्ता। रुग्णानां कृते औषधयुक्तम् आहारं याचमानाः भिक्षवः अवगतवन्तः यत् आदरपूर्णा, मैत्रीमयी च याचनाशैली रूक्षया आज्ञापकया शैल्या अपेक्षया अधिकं सफलां भवति। एतत् पूर्वजन्मनि अपि सत्यम् आसीत् इति दर्शयितुं बुद्धः वाराणसीमार्गे चतुर्णां युवकानां तथा एकस्य व्याधस्य कथां स्मरितवान्।

पूर्वजन्मनि व्याधः दूरस्थेभ्यः पादपर्वतेभ्यः मृगमांसम् आनीय वाराणस्याः हट्टेषु विक्रीणाति स्म। एकस्मिन् अपराह्णे तस्य भारवाही शकटं राजमार्गे चलति स्म, यदा बोधिसत्त्वः (पूर्वजन्मनि भविष्यद् बुद्धः) त्रयः तरुणाः सहचराश्च तेनैव मार्गेण गच्छन्तः आसन्, प्रत्येकः स्वस्य भोजनार्थं मांसस्य अंशं याचितुम् इच्छन्तः।

प्रथमः युवकः शकटं प्रति गत्वा स्वस्य अंशं रूक्षतया, शिष्टतायाः लेशमात्रम् अपि विना, अयाचत। व्याधः वृषभान् स्थगितवान्, शान्तं तं दृष्ट्वा उत्तरं दत्तवान् यत् यादृशं कर्कशं कठोरं च वचनं तेन उक्तम्, तादृशेनैव निरर्थकेन अंशेन तस्य प्रत्युत्तरं भविष्यति। सः तस्मै दृढं मांसखण्डम् अस्थिकं च क्षिप्तवान्।

द्वितीयः युवकः समीपम् आगत्य व्याधं भ्रातरम् इति सम्बोध्य, मृदुतया मृगमांसस्य अंशं याचितवान्। व्याधः उत्तरं दत्तवान् यत् भ्रातरः परस्परस्य भारं यथा एकस्य शरीरस्य सन्धयः एकस्य भारं वहन्ति तथा विभजन्ति, ततः तस्मै तस्य सम्बोधनस्य उष्णतानुरूपं दृढं मांसलं सन्धिखण्डं दत्तवान्।

तृतीयः युवकः व्याधं पितः इति आहूय तथैव उष्णतया अंशं याचितवान्। व्याधः उत्तरं दत्तवान् यत् पितुः नाम अन्यस्मात् सर्वस्मात् गहनतरं स्नेहं जनयति। सः युवकाय वक्षमांसस्य उत्तमम् अंशं कोमलं मेदश्च दत्तवान्, तस्य आह्वानं प्रेरितवत् तस्य वचनस्य मृदुतायाः अनुरूपं दानं कृत्वा।

बोधिसत्त्वः अन्ते अग्रे आगतः, यथार्थया शिष्टतया नमस्कृत्य, व्याधं विश्वस्तं मित्रम् इति सरलं सम्बोध्य, तस्य यात्रायै शुभकामनाः दत्त्वा, ततः यत् अंशं सः दातुं शक्नोति तत् याचितवान्। व्याधः पूर्ववर्तिनां याचनानाम् अपि अधिकेन भावेन चालितः। सः रज्जुं त्यक्त्वा घोषितवान् यत् सत्यमित्रतायाः समानः पवित्रः किमपि जगति नास्ति, यस्मिन् कोऽपि विभाजनरेखा अथवा अपहृतं स्वामित्वं न्यायतः तिष्ठेत्। सः बोधिसत्त्वाय सम्पूर्णं शकटं, तस्य मृगमांसम्, वृषभान् च दत्तवान्।

बोधिसत्त्वः व्याधस्य दानम् अनुग्रहेण स्वीकृतवान्, तं सम्मानितम् अतिथिम् इव गृहं नीतवान्, तथा मृगमांसात् बहुमूल्यतरं धनं पुरस्कृतवान्। स्वयं व्याधस्य औदार्येण आर्द्रः बोधिसत्त्वः तेन सह धर्मस्य, बुद्धस्य उपदेशस्य, मृदुतया उक्तवान्। व्याधः, तस्य दिवसस्य विनिमयेन पूर्वमेव हृदयं मृदु कृत्वा, स्वकीयं धनुः त्यक्त्वा एतादृशं जीवनं प्रति वलितवान् यत् कस्यचित् अपि प्राणिनः हत्यायाः उपरि न आश्रितम्।

व्याधस्य शकटे अथवा तस्मिन् स्थिते मृगमांसे पूरे अपराह्णे किमपि न परिवर्तितम्। प्रत्येकवारं यत् परिवर्तितम्, तत् केवलं याचनायाः कर्मपद्धतिः एव। प्रत्येकस्य युवकस्य प्राप्तः अंशः तस्य पद्धत्याः इतः यथार्थं प्रतिबिम्बितवान्, यत् चत्वारः परिणामाः सम्मिलिताः पृथक्-पृथक् भाग्यस्य आघाताः इव न, अपि तु एकस्य सुसङ्गतस्य नियमस्य इव प्रतीयन्ते, यः वक्तुः वचनैः उत्तरे किं आगच्छति इति निर्धारयति।

कथायाः अन्ते बुद्धः पुरातनस्य मार्गस्य व्याधं सारिपुत्तेन सह अभिज्ञातवान्। यः गुणः एकस्य अपरिचितस्य मांसयाचनां सम्पूर्णशकटस्य दानरूपेण परिवर्तितवान्, सः एव गुणः तस्य प्रधानशिष्यः तस्य सहायतां याचमानाय प्रत्येकस्मै प्राणिने अद्यापि वहति इति सः दर्शितवान्। एतत् मांसस्य अंशविषये अथवा रुग्णानां औषधविषये इति न भिन्नम्।

रुग्णाय औषधस्य कृते सौम्यतया याचनां कर्तुं स्वसफलतया एव एतस्याः कथायाः प्रेरकाः भिक्षवः अन्यं प्रेरणां न अपेक्षन्ते स्म। ते पूर्वमेव श्रुतवन्तः यत् एकः सम्पूर्णः मांसशकटः एकस्य सुविचारितस्य शब्दस्य उत्तरम् एव दत्तवान्। व्याधः प्रत्येकस्मै युवकाय यत् दत्तवान्, तत् कदापि मांसविषयकं नासीत्; तत् तेषां दर्शनम् आसीत्, यत् प्रत्येकः स्वयं कथं सम्मुखम् आगतवान् तत्र। बुद्धः तं दर्पणं स्वशिक्षायाः समग्रतया स्थापितवान्, श्रोतॄन् विश्वासयन् यत् ते स्वकीयानि याचनानि चतुर्षु मध्ये प्रतिबिम्बितं अवगमिष्यन्ति।