ราโชวาทชาดก (๒)

ราโชวาทชาดก (ชาดกที่ ๓๓๔ ในพระไตรปิฎกบาลี) เล่าถึงอดีตชาติที่พระโพธิสัตว์ประสูติในตระกูลพราหมณ์ผู้มีชื่อเสียง และทรงสละมรดกเมื่อเจริญวัยแล้ว พระองค์ประทับในอาศรมใบไม้ที่เชิงเขาหิมาลัย เลี้ยงพระชนม์ด้วยรากไม้ เปลือกไม้ และผลไม้ป่าที่ป่าจะประทานให้เท่านั้น

ในกาลนั้น ณ กรุงพาราณสี มีพระราชาผู้ทรงธรรมปกครองบ้านเมือง ทรงวินิจฉัยโดยไม่เข้าข้างใคร ทรงตัดสินข้อพิพาททุกเรื่องด้วยความยุติธรรม และเก็บภาษีจากราษฎรด้วยความอ่อนโยน แต่กระนั้นพระองค์ก็ยังไม่ทรงพอพระทัยเพียงแค่ได้ยินข้าราชบริพารสรรเสริญพระคุณ ซึ่งมีเหตุให้ประจบประแจง พระองค์ทรงปรารถนาจะทราบว่ามีข้อบกพร่องจริงในการปกครองที่ไม่มีใครกล่าวหรือไม่ จึงเสด็จประพาสด้วยพระองค์เองโดยปลอมพระองค์ ผ่านพระราชฐาน ท้องถนนในพระนคร และหัวเมืองชายแดน เมื่อทรงพบแต่คำชมที่จริงใจทุกแห่ง พระองค์จึงเสด็จต่อไปเพียงลำพังสู่ป่าหิมาลัย จนถึงอาศรมอันสงบของพระโพธิสัตว์

พระโพธิสัตว์ทรงต้อนรับผู้มาเยือนด้วยไมตรี ทรงถวายน้ำจากลำธารอันเย็นฉ่ำ และผลมะเดื่อป่าที่เก็บจากสวนใกล้เคียงเป็นกำมือ พระราชาเสวยผลไม้นั้นแล้วทรงประหลาดพระทัยที่พบว่ามีรสหวานและเข้มข้นเทียบเท่าอาหารที่เสิร์ฟบนโต๊ะเสวยของพระองค์เอง ซึ่งเกินกว่าที่มะเดื่อป่าธรรมดาจะมีรสเช่นนั้นได้

พระราชาตรัสถามว่าผลไม้ป่าธรรมดาเช่นนี้เหตุใดจึงมีรสพิเศษถึงเพียงนี้ พระโพธิสัตว์ตอบว่าความหวานมิได้มาจากดินเลย แต่มาจากสภาพของผู้ปกครองแผ่นดินเอง เมื่อพระราชาปกครองด้วยธรรมและความสำรวม เหล่าอำมาตย์และราษฎรก็ประพฤติตามแบบอย่างนั้น และฤดูกาลทั้งปวงก็เดินไปด้วยความสมดุล แม้แต่ผลไม้ป่าและน้ำผึ้งในป่าก็ย่อมอุดมและหวานตามไปด้วย ส่วนพระราชาผู้โหดร้ายหรือโลภมาก ย่อมทำให้แผ่นดินทั้งสิ้นเสื่อมทราม จนแม้น้ำผึ้งบนกิ่งไม้ก็กลับขมขื่น

พระราชามิได้ตรัสถึงพระองค์เองแต่อย่างใด เสด็จกลับกรุงพาราณสี ทรงตั้งพระทัยจะทราบว่าคำของพระดาบสมีความจริงอยู่บ้างหรือไม่ จึงทรงละเลยพระราชกิจโดยเจตนาเป็นเวลาหนึ่งฤดูกาล ปล่อยให้คำพิพากษาที่ไม่เป็นธรรมดำรงอยู่โดยไม่แก้ไข และอนุญาตให้ข้าราชการที่ฉ้อฉลกดขี่บรรดาเขตที่พระองค์เคยปกครองด้วยความระมัดระวังอย่างยิ่ง

หลายเดือนต่อมา พระราชาเสด็จกลับอาศรมเดิมด้วยการปลอมพระองค์เช่นเดิม เมื่อพระโพธิสัตว์ถวายผลมะเดื่อจากต้นเดียวกันนั้น พระองค์เสวยด้วยความคาดหวังถึงความหวานที่ทรงจำได้ แต่กลับพบผลที่ขมและเปรี้ยวจนต้องคายทิ้งในทันที ดังที่คำสอนของพระดาบสได้เตือนไว้ทุกประการ

เมื่อทรงเห็นปฏิกิริยาของพระราชา พระโพธิสัตว์ตรัสเพียงว่า ผู้ปกครองแผ่นดินนี้คงได้ละทิ้งธรรมไปแล้วเป็นแน่ โดยมิได้ทรงระแวงเลยว่าพระองค์กำลังตรัสความจริงโดยตรงแก่ผู้ที่ต้องรับผิดชอบนั้นเอง

ด้วยบทเรียนที่พระองค์ทรงนำมาสู่ตนเองโดยเจตนา พระราชาทรงน้อมพระทัยจนถึงที่สุด จึงทรงซบพระบาทของพระโพธิสัตว์ ทรงสารภาพถึงพระองค์ที่แท้จริงและการทดลองของพระองค์ แล้วเสด็จกลับกรุงพาราณสีด้วยพระทัยมั่นว่าจะไม่ถือความชอบธรรมของตนแยกออกจากความผาสุกของทุกคนที่อยู่ใต้การปกครองอีกต่อไป

พระราชาทรงปกครองเป็นแบบอย่างแห่งคุณธรรมตลอดพระชนม์ชีพที่เหลือ บทเรียนที่ผลมะเดื่อในป่าได้สอนพระองค์ยืนยงอยู่เหนือรัชสมัยของพระองค์เอง ผลของแผ่นดินเช่นเดียวกับโชคชะตาของแผ่นดิน ย่อมสุกงอมหรือเปรี้ยวไปตามจิตใจของผู้ที่ปกครอง ไม่ว่าจะมีผู้ใดนอกวังคิดลองลิ้มรสความต่างนั้นด้วยตนเองหรือไม่ก็ตาม

สิ่งที่ทำให้พระราชาองค์นี้แตกต่างนั้นไม่ได้อยู่ที่ความเข้มงวดในการซักถามเพียงอย่างเดียว หากอยู่ที่ความพร้อมที่จะเสี่ยงให้ราษฎรของพระองค์ได้รับอันตรายจริง เพื่อให้ทรงรู้ว่าคำกล่าวของคนแปลกหน้าเป็นความจริงหรือไม่ และความพร้อมเท่าเทียมกันที่จะเชื่อรสขมของผลมะเดื่อ มากกว่าข้าราชบริพารทุกคนที่เคยกราบทูลว่าการปกครองของพระองค์ไร้ที่ติ ตามเรื่องราวนี้ แผ่นดินที่ปกครองโดยผู้ซึ่งยอมทดสอบแม้ความจริงอันไม่น่าพอใจ ด้วยหลักฐานจากประสาทสัมผัสของตนเอง ได้ก้าวไปเกือบถึงธรรมที่ผลมะเดื่อเพียงแต่รายงานกลับมาให้พระองค์ทรงทราบอยู่แล้ว