पद्मप्रभ, कमळाचे अधिष्ठाता

प्राचीन कौशांबी नगरीत राजा श्रीधर, ज्यांना धरण असेही म्हणतात, आणि राणी सुसीमा पुत्रप्राप्तीची तळमळीने वाट पाहत होते. त्यांची प्रार्थना अत्यंत तेजस्वी पुत्राच्या जन्माने फळाला आली. त्यांचे जीवन, पूर्वी आणि नंतरच्या तीर्थंकरांप्रमाणेच, कल्पसूत्रात नोंदले आहे आणि आचार्य हेमचंद्र यांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितच्या तिसऱ्या पर्वातील (तिसरा सर्ग) कथनात पुन्हा सांगितले आहे. जैन परंपरेनुसार गर्भावस्थेत राणी सुसीमा यांना कमळाच्या पाकळ्यांच्या शय्येवर विसावण्याची तीव्र इच्छा झाली, आणि देवांनी स्वतः ती पूर्ण केली. तीर्थंकराच्या गर्भधारणेची सूचना देणाऱ्या चौदा शुभ स्वप्नांत एक लाल कमळ, म्हणजे पद्म, दिसले. बालक जन्माला यायच्या आधीच येणाऱ्या जन्माची स्पष्ट खूण होती. तिच्या स्मरणार्थ बालकाचे नाव पद्मप्रभ ठेवण्यात आले, म्हणजे कमळासारखे तेजस्वी. जन्माच्या वेळी कोणालाही अपेक्षित नसलेल्या मार्गांनी ते हे नाव सार्थ करणार होते.

राजपुत्र म्हणून पद्मप्रभ आपल्या राज्यात सौम्य वर्तन आणि अंतःकरणातील स्थैर्यासाठी प्रसिद्ध होते. हे गुण प्रजेला त्यांच्या नावाचा संबंध कोणत्या फुलाशी आहे, हे कुणी सांगण्याआधीच जाणवले. जैन आणि एकूणच भारतीय प्रतीकशास्त्रात कमळ एक विशिष्ट शिकवण वाहते. ते चिखलाच्या पाण्यात रुजलेले असूनही, त्याच्या पाकळ्या त्याला पोषण देणाऱ्या घटकाने न माखता पृष्ठभागाच्या वर स्वच्छ उमलतात. पद्मप्रभांच्या जीवनाने ही शिकवण थेट मूर्त केली. राजकीय कर्तव्ये, कुटुंब आणि ऐहिक व्यवहारांच्या गुंत्यांतून जाऊनही त्यांचा आत्मा आसक्तीने आतून अलिप्त राहिला, ज्याप्रमाणे कमळ ज्या चिखलातून उगवते त्याने न माखता राहते.

अनेक वर्षे न्याय्य आणि स्थिर राज्य केल्यानंतर, आपली राजकीय कर्तव्ये पूर्ण करून पद्मप्रभांनी मुक्तीच्या शोधासाठी सिंहासनाचा त्याग केला. ज्या सुखसोयींची त्यांच्या स्थैर्याला कधी गरज वाटली नव्हती, त्यांनाही त्यांनी मागे सोडले. संचित कर्म जाळण्यासाठी जैन परंपरा आवश्यक मानते त्या तपस्वी शिस्तींचा त्यांनी स्वीकार केला: उपवास, ध्यान आणि ऐहिक बंधनांचा पद्धतशीर त्याग. या अखंड साधनेद्वारे त्यांनी केवलज्ञान, म्हणजे परिपूर्ण आणि सर्वज्ञ ज्ञान, प्राप्त केले आणि ते सहावे तीर्थंकर झाले. ऋषभनाथांनी स्थापन केलेल्या आणि अजितनाथ, संभवनाथ, अभिनंदननाथ व सुमतिनाथ यांनी पुढे नेलेल्या दीर्घ परंपरेत त्यांनी आपले स्थान घेतले. प्रत्येकाने चोवीस तीर्थंकरांपर्यंत पोहोचणाऱ्या साखळीत एक एक दुवा जोडला. त्यांचे पूर्वसूरी सुमतिनाथ एका नाट्यमय प्रसंगासाठी, म्हणजे बुद्धिमत्तेने सोडवलेल्या बालकाच्या वादासाठी, प्रामुख्याने स्मरले जातात. याउलट पद्मप्रभांची शिकवण कोणत्याही एका नाट्यमय क्षणापेक्षा, जन्मापासून त्यांच्या चिन्हाने जे दर्शवले आणि त्यानंतर प्रत्येक वर्षी ते प्रत्यक्षात कसे जगले, यांच्यातील शांत, सातत्यपूर्ण सुसंगतीसाठी अधिक स्मरली जाते.

जैन भाष्यकार अनेकदा पद्मप्रभांना असे तीर्थंकर मानतात ज्यांच्या चिन्हाला नंतर कोणत्याही समर्थनाची गरज भासली नाही. काही चिन्हे तीर्थंकराच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धातील एखाद्या प्रसंगामुळे निवडली गेली, परंतु कमळ जन्मापूर्वीपासून पद्मप्रभांना चिन्हांकित करत होते आणि त्यांचे अचूक वर्णन करणे कधीही थांबवले नाही. ते असे राजपुत्र होते ज्यांचे संगोपन ऐहिक सत्तेने देऊ शकणाऱ्या सर्व सुखसोयींत झाले, तरीही ते तशाच अलिप्त स्थैर्याने वागले, जसे कमळ त्याला सहज गढूळ करू शकणाऱ्या पाण्यावर उंच राहते. हे सातत्य, कोणत्याही एका चमत्कारापेक्षा, जैन शिकवणीत त्यांच्या कथेत सर्वाधिक अधोरेखित केले जाते. स्थैर्य स्वतःच एक प्रकारचे शांत आश्चर्य मानले जाते, जे कोणत्याही अधिक नाट्यमय कृतीइतकेच लक्ष देण्यास योग्य आहे.

पद्मप्रभांचे चिन्ह असलेले कमळ कोणत्याही एका परंपरेचे नाही. हिंदू प्रतिमाशास्त्रात देवी लक्ष्मी अशाच फुलावर विराजमान दाखवली जाते. विष्णूंच्या नाभीतून उगवणाऱ्या कमळात ब्रह्मदेव असल्याचे वर्णन केले जाते. बौद्ध कलेत महायान जगातील बोधिसत्त्वांच्या पायांखाली आणि हातांत कमळ दाखवले जाते. जैन भाष्यकार या साम्याकडे उधार घेतलेली प्रतिमा म्हणून पाहत नाहीत, तर सामायिक ओळख म्हणून पाहतात. धर्मसिद्धांतांत जे परंपरा एकमेकांपासून खूप वेगळ्या आहेत, त्यांनीही जेव्हा एका प्रतिमेत हे सांगणे आवश्यक होते की उत्कर्ष सामान्य, अनेकदा कठीण परिस्थितीतूनच उगवतो, त्या प्रसंगी कमळाचाच आधार घेतला. पद्मप्रभांनी या सामायिक प्रतीकात केलेली विशेष भर अशी की ते असे तीर्थंकर होते, ज्यांचे संपूर्ण जीवन, केवळ एखादी शिकवण किंवा एखादा चमत्कार नव्हे, तर कमळाचा अर्थ जाणीवपूर्वक समजला जात होता त्याचे जिवंत प्रात्यक्षिक ठरले.

त्यांच्या आधी आणि नंतर झालेल्या अनेक तीर्थंकरांप्रमाणे, पद्मप्रभांनी आजच्या झारखंडमधील शिखरजी येथे अंतिम मुक्ती, म्हणजे मोक्ष, प्राप्त केला. शिखरजी शतकानुशतके जैन यात्रेकरूंना अनेक तीर्थंकरांच्या ऐहिक जगातील अंतिम क्षणांच्या पावलांवर चालण्यासाठी आकर्षित करत आले आहे, आणि प्रत्येक चढाई अनेकदा आधीच पवित्र झालेल्या भूमीवरून पुन्हा जाते. आज त्यांची मंदिरे, त्यांपैकी जयपूरजवळील पद्मपुरा जैन मंदिर आणि गुजरात व मध्यप्रदेशातील मंदिरे, सर्वत्र कमळाच्या आकृत्यांनी सजलेली आहेत. भक्त त्यांचा धावा करतात, हे आठवण करून देण्यासाठी की शुद्धता, सत्यनिष्ठा आणि अनासक्ती जगाच्या चिखलापासून पळून मिळत नाहीत. कमळ जसे शिकते, तसे त्या चिखलातून न माखता वर उठणे शिकून मिळतात, मूळ आपल्या जागी घट्ट रोवलेले ठेवून.