ଜୈନ ମନ୍ଦିର ପୂଜା

ଜୈନ ମନ୍ଦିର ଉପାସନା, ଯାହାକୁ ପୂଜା କୁହାଯାଏ, ଜୈନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଏକ ପନ୍ଥା। ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଉଛନ୍ତି ଚବିଶ ଜଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁରୁ, ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ପରମ୍ପରାଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଜୈନମାନେ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ଜୟ କରିଥିବା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିରର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ରୂପ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଭୌତିକ ରୂପର ଅତୀତ; ବରଂ ଏହାକୁ ଏକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଉପାସକର ମନକୁ ଶାନ୍ତି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଏବଂ ଅହିଂସା ଭଳି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ରବ୍ୟ ପୂଜା, ଅର୍ଥାତ୍ ଭୌତିକ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଉପାସନା, କୁ ଭାବ ପୂଜା, ଅର୍ଥାତ୍ ଚିନ୍ତନ ଓ ମନୋଭାବ ଦ୍ୱାରା ଆନ୍ତରିକ ଉପାସନା, ଠାରୁ ପୃଥକ କରେ। ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ନବମ ଅଧ୍ୟାୟର ସେହି ବୃହତ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ କରେ, ଯାହା କେବଳ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରକୃତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆନ୍ତରିକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍‌ଭୂତ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚରଣ ଉପରେ ଦିଆଯାଏ।

ମୁଖ୍ୟ ଦେବାଳୟ ନିକଟକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ, ଉପାସକମାନେ ନିଜ ଜୋତା ଖୋଲନ୍ତି, ହାତ ଓ ପାଦ ଧୋଆନ୍ତି, ଏବଂ ବେଳେବେଳେ ମୁହଁ ମଧ୍ୟ କୁଳି କରନ୍ତି; ପ୍ରବେଶ ପୂର୍ବରୁ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଉଭୟ ପବିତ୍ରତାର ଏହା ଏକ ଚିହ୍ନ। ଆଚମନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଡାହାଣ ହାତ ତଳୁ ଜଳ ପିଇବା ସମୟରେ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟତଃ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ କରାଯାଏ। ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶକୁ ନିଜେ ଏକ ସଚେତନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସାଧାରଣ ଜୀବନର ଚିନ୍ତାକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ି ଦେବାଳୟ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଥିବା ଶାନ୍ତ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ପରିବେଶ ନିକଟକୁ ଯିବା।

ଭିତରକୁ ଯିବା ପରେ, ଉପାସକମାନେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖିବା; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ବିଧିଗୁଡ଼ିକର କେବଳ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜରେ ଏକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହା ପରେ ପ୍ରାୟତଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରାଯାଏ, ମୂର୍ତ୍ତି ଚାରିପଟେ ଘଡ଼ି କଣ୍ଟା ଦିଗରେ, ସାଧାରଣତଃ ତିନି ଥର ଚାଲିବା; ଏହା ସମ୍ମାନର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ନିଜ ଧ୍ୟାନର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରଖିବାର ଏକ ଶାରୀରିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।

ଜୈନ ପୂଜାରେ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଧି ହେଉଛି ଅଭିଷେକ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳ, ଦୁଗ୍ଧ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ସ୍ନାନ କରାଇବା, ଯାହା ବିଶେଷ ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯତ୍ନରେ କରାଯାଏ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଶ୍ଳୋକର ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ହୁଏ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ବରଂ ଏହି କ୍ରିୟାକୁ ସାବଧାନତା ଓ ମନୋଯୋଗ ସହିତ କରିବା ମାଧ୍ୟମରେ ଉପାସକଙ୍କ ନିଜ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାର ଏକ ସାଧନ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ।

ବିଧିର ହୃଦୟ ହେଉଛି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାରୀ ପୂଜା, ଅର୍ଥାତ୍ ଜଳ, ଚନ୍ଦନ ଲେପ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ, ଚାଉଳ, ମିଠାଇ ଓ ଫଳ — ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାର ଅର୍ପଣ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରମାନୁସାରେ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଏହି ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଖୁଆଇବା କିମ୍ବା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ କୃତଜ୍ଞତା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଏବଂ ଉପାସକଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୁଣ ମନେ ପକାଇବା ପାଇଁ। ଜଳ ନକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତାକୁ ଧୋଇ ଦେବାର, ଫୁଲ ଶାନ୍ତ ମନର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର, ଏବଂ ଚାଉଳ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ରର ସମାପ୍ତିର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ; ଅର୍ପିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ସମଗ୍ର ବିଧି ଦେଇ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପୂଜା ଆରତୀ ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ — ମୂର୍ତ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ଜଳୁଥିବା ଦୀପକୁ ବୃତ୍ତାକାର ଗତିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା, ଏବଂ ଧୂପ; ଯାହାର ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁ ବାୟୁକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ ଏବଂ ବିଧିର ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉପାସକଙ୍କ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

ଜୈନ ସମୁଦାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜାର ମୂଳ ଗଠନ ସମାନ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର, ବିଧିର କ୍ରମ ଏବଂ ବ୍ୟବହୃତ ସଠିକ୍ ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ଯେ ମନ୍ଦିର ଦିଗମ୍ବର — ଆକାଶ-ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ନା ଶ୍ୱେତାମ୍ବର — ଶ୍ୱେତ-ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ପରମ୍ପରା ଅନୁସରଣ କରେ। କେତେକ ମନ୍ଦିରରେ ଜଣେ ମୁନି କିମ୍ବା ପୂଜାରୀ ପୂଜାକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା କୌଣସି ଔପଚାରିକ ଅଧିକାରୀ ବିନା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ କିମ୍ବା ଛୋଟ ପାରିବାରିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ।

ଏହା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ ଯେ ଜୈନ ପୂଜା କେବେ ବି ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କଠାରୁ ଭୌତିକ ଅନୁଗ୍ରହ କିମ୍ବା କ୍ଷମାର ଅନୁରୋଧ ନୁହେଁ, କାରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାର ସାଂସାରିକ ବିଷୟରେ ଆଉ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନଥାଏ ଏବଂ ସେ ଏପରି କୌଣସି ଅନୁଗ୍ରହ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ବରଂ, ଏହା ଏକ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ, ଯାହା ଉପାସକଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ନକାରାତ୍ମକ କର୍ମ ହ୍ରାସ କରିବା ଏବଂ ମୁକ୍ତି ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଜୈନ ଧର୍ମରେ ନୂତନ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ, ଏକ ମନ୍ଦିର ଯାତ୍ରା କରି ପୂଜାକୁ ଦେଖିବା କିମ୍ବା ତାହାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା ଏକ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ ହୋଇପାରେ: ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଦେଖିବା, କିମ୍ବା ନମସ୍କାର କିମ୍ବା ହାତ ଯୋଡ଼ିବା ଭଳି ସରଳ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଅନୁସରଣ କରିବା; ବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆନ୍ତରିକ ରୂପାନ୍ତରର ସାଧନ ଭାବେ ଦେଖିବା।