जैन मंदिर पूजा

जैन मंदिरातील उपासनेला पूजा म्हटले जाते; ती जैनांसाठी तीर्थंकरांप्रती खोल आदर आणि भक्ती व्यक्त करण्याचा मार्ग आहे. तीर्थंकर हे चोवीस आध्यात्मिक गुरू आहेत, ज्यांनी मुक्ती प्राप्त केली आणि ज्ञानप्राप्तीचा मार्ग दाखवला. जग निर्माण करणारे किंवा नियंत्रित करणारे मानले जाणारे देव पूजणाऱ्या परंपरांपेक्षा वेगळे, जैन तीर्थंकरांना सर्व आसक्ती आणि इच्छांवर विजय मिळवलेले परिपूर्ण आदर्श म्हणून मान देतात. मंदिरातील मूर्तीला तीर्थंकरांचे प्रत्यक्ष रूप मानले जात नाही, कारण मुक्त आत्मा भौतिक रूपाच्या पलीकडे असतो; तर ती एक प्रतीक म्हणून पाहिली जाते, जी उपासकाचे मन शांती, प्रज्ञा आणि अहिंसा यांसारख्या गुणांवर केंद्रित करण्यास मदत करते. जैन शिकवण द्रव्य पूजा, म्हणजे भौतिक अर्पणांद्वारे केली जाणारी बाह्य उपासना, आणि भाव पूजा, म्हणजे चिंतन आणि मनोवृत्तीद्वारे केली जाणारी अंतर्गत उपासना, यांच्यात फरक करते. हा फरक तत्त्वार्थ सूत्र, अध्याय 9, मधील त्या व्यापक भरावर प्रतिध्वनित होतो, जो केवळ बाह्य कृतीवर नव्हे, तर खऱ्या अर्थाने शुद्ध अंतःस्थितीतून उद्भवणाऱ्या सम्यक आचरणावर देतो.

मुख्य गाभाऱ्याजवळ जाण्यापूर्वी, उपासक आपले बूट काढतात, हात-पाय धुतात, आणि कधीकधी तोंडही धुतात; प्रवेशापूर्वी शारीरिक आणि मानसिक अशा दोन्ही शुद्धतेचे हे चिन्ह आहे. आचमन, म्हणजे उजव्या तळहातातून पाण्याचा घोट घेत एक लहानशी प्रार्थना म्हणणे, हेही बहुधा याच टप्प्यावर केले जाते. मंदिरात प्रवेश हा स्वतःच एक जाणीवपूर्वक केलेला बदल मानला जातो; सामान्य जीवनातील चिंता मागे सोडून गाभाऱ्याने धारण करावे अशा शांत, स्वच्छ वातावरणाकडे जाणे हा त्याचा हेतू आहे.

आत गेल्यावर, उपासक दर्शन घेतात, म्हणजे आदराने मूर्तीकडे पाहणे; हे इतर विधींची केवळ प्रस्तावना न मानता, स्वतःच एक अर्थपूर्ण भक्तिकर्म म्हणून समजले जाते. यानंतर बहुधा प्रदक्षिणा होते, मूर्तीभोवती घड्याळाच्या दिशेने, सामान्यतः तीन वेळा चालणे; हे आदराचे चिन्ह असून तीर्थंकरांना आपल्या लक्षाच्या केंद्रस्थानी ठेवण्याची शारीरिक अभिव्यक्ती आहे.

जैन पूजेतील केंद्रीय विधी म्हणजे अभिषेक, म्हणजे पाणी, दूध किंवा चंदनाच्या लेपाने मूर्तीला विधिपूर्वक स्नान घालणे; हे विशेष पात्रांचा वापर करून अत्यंत काळजीपूर्वक केले जाते आणि पवित्र श्लोकांच्या उच्चारासह होते. हे कर्म तीर्थंकरांना शुद्ध करण्यासाठी नसते, कारण त्यांना काहीही आवश्यक नसते; तर ही क्रिया सावधपणे आणि लक्षपूर्वक केल्याने उपासकाचे स्वतःचे मन शुद्ध होते, या दृष्टीने ती समजली जाते.

विधीचे हृदय म्हणजे अष्टप्रकारी पूजा, म्हणजे पाणी, चंदनाचा लेप, फुले, धूप, दीप, तांदूळ, मिठाई आणि फळ — हे आठ अर्पण, प्रत्येक एकामागोमाग एक तीर्थंकरांना सादर केले जाते. ही अर्पणे तीर्थंकरांना भोजन देण्यासाठी किंवा त्यांना संतुष्ट करण्यासाठी नाहीत, तर कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि उपासकाला विशिष्ट गुणांची आठवण करून देण्यासाठी आहेत. पाणी नकारात्मक विचार धुऊन टाकण्याचे, फूल शांत मनाच्या सौंदर्याचे, आणि तांदूळ जन्म-मृत्यूच्या चक्राच्या समाप्तीचे प्रतिनिधित्व करतात; अर्पण केलेल्या प्रत्येक वस्तूशी जोडलेले इतर अर्थही आहेत.

संपूर्ण विधीदरम्यान पवित्र मंत्रांचा उच्चार केला जातो, आणि पूजेचा समारोप आरतीने होतो — मूर्तीसमोर प्रज्वलित दीप वर्तुळाकार गतीने ओवाळणे, तसेच धूप; ज्याचा वर चढणारा धूर हवा शुद्ध करतो आणि विधीच्या अंतिम क्षणी उपासकाचे मन एकाग्र करण्यास मदत करतो, असे मानले जाते.

जैन समुदायांमध्ये पूजेची मूळ रचना सारखीच राहिली असली, तरी मंदिर दिगंबर — आकाशवस्त्रधारी, की श्वेतांबर — श्वेतवस्त्रधारी परंपरेचे पालन करते, यावर अवलंबून विशिष्ट मंत्र, विधींचा क्रम आणि वापरली जाणारी नेमकी अर्पणे बदलू शकतात. काही मंदिरांत एखादे मुनी किंवा पुजारी पूजेचे नेतृत्व करतात, परंतु अनेक प्रसंगी ती कोणत्याही औपचारिक अधिकाऱ्याशिवाय वैयक्तिकरीत्या किंवा लहान कौटुंबिक गटांकडून केली जाते.

हे समजणे महत्त्वाचे आहे की जैन पूजा ही कधीच तीर्थंकरांकडून भौतिक कृपा किंवा क्षमेची याचना नसते, कारण पूर्णपणे मुक्त आत्म्याचा सांसारिक बाबींशी पुढील संबंध नसतो आणि तो अशी कोणतीही कृपा देत नाही. उलट, ही एक ध्यानसाधना आहे, जी उपासकाला स्वतःच्या कृती आणि विचारांवर चिंतन करण्यास मदत करते, नकारात्मक कर्म कमी करणे आणि मुक्तीच्या जवळ जाणे या हेतूने. जैन धर्मासाठी नवीन असलेल्या व्यक्तीसाठी, एखाद्या मंदिराला भेट देऊन पूजा पाहणे किंवा त्यात सहभागी होणे हा शांत अनुभव असू शकतो: शांतपणे बसणे, आदराने पाहणे, किंवा नमस्कार किंवा हात जोडण्यासारख्या साध्या कृतींचे अनुसरण करणे; विधींकडे स्वतःमध्येच अंतिम ध्येय म्हणून न पाहता, अंतर्गत परिवर्तनाची साधने म्हणून पाहणे.