જૈન મંદિર પૂજા

જૈન મંદિરમાં થતી ઉપાસનાને પૂજા કહેવામાં આવે છે; તે જૈનો માટે તીર્થંકરો પ્રત્યે ઊંડો આદર અને ભક્તિ પ્રગટ કરવાનો માર્ગ છે. તીર્થંકરો ચોવીસ આધ્યાત્મિક ગુરુઓ છે, જેમણે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી અને જ્ઞાનપ્રાપ્તિનો માર્ગ બતાવ્યો. વિશ્વનું સર્જન અથવા નિયંત્રણ કરનારા મનાતા દેવોની પૂજા કરતી પરંપરાઓથી વિપરીત, જૈનો તીર્થંકરોને સર્વ આસક્તિ અને ઇચ્છા પર વિજય મેળવનારા પરિપૂર્ણ આદર્શ તરીકે સન્માને છે. મંદિરમાંની મૂર્તિને તીર્થંકરની સાક્ષાત મૂર્તિ તરીકે ગણવામાં આવતી નથી, કારણ કે મુક્ત આત્મા ભૌતિક સ્વરૂપથી પર છે; પરંતુ તે એક પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે, જે ઉપાસકના મનને શાંતિ, પ્રજ્ઞા અને અહિંસા જેવા ગુણો પર એકાગ્ર કરવામાં સહાયક બને છે. જૈન ઉપદેશ દ્રવ્ય પૂજાને, એટલે કે ભૌતિક અર્પણો દ્વારા થતી બાહ્ય ઉપાસનાને, ભાવ પૂજાથી, એટલે કે ચિંતન અને મનોવૃત્તિ દ્વારા થતી આંતરિક ઉપાસનાથી, અલગ પાડે છે. આ ભેદ તત્ત્વાર્થ સૂત્રના નવમા અધ્યાયમાં માત્ર બાહ્ય ક્રિયા પર નહીં, પરંતુ ખરેખર શુદ્ધ આંતરિક અવસ્થામાંથી ઉદ્ભવતા સમ્યક આચરણ પર મુકાયેલા વ્યાપક ભારની પડઘો પાડે છે.

મુખ્ય દેવસ્થાન પાસે જતા પહેલાં, ઉપાસકો પોતાના જૂતાં ઉતારે છે, હાથ-પગ ધુએ છે, અને કેટલીકવાર મોં પણ કોગળા કરે છે; પ્રવેશ પહેલાં શારીરિક અને માનસિક બંને શુદ્ધિનું આ ચિહ્ન છે. આચમન, એટલે કે જમણી હથેળીમાંથી પાણી પીતાં પીતાં ટૂંકી પ્રાર્થના ઉચ્ચારવી, એ પણ ઘણીવાર આ તબક્કે કરવામાં આવે છે. મંદિરમાં પ્રવેશવાને સભાન સંક્રમણ ગણવામાં આવે છે, જેમાં સામાન્ય જીવનની ચિંતાઓ પાછળ છોડીને દેવસ્થાન જે શાંત, સ્વચ્છ વાતાવરણ ધારણ કરે છે તેની નજીક જવાનો હેતુ છે.

અંદર ગયા પછી, ઉપાસકો દર્શન કરે છે, એટલે કે આદરપૂર્વક મૂર્તિને જોવી; આને અન્ય વિધિઓની માત્ર પ્રસ્તાવના તરીકે નહીં, પરંતુ પોતાનામાં જ ભક્તિનું એક અર્થપૂર્ણ કાર્ય તરીકે સમજવામાં આવે છે. આ પછી ઘણીવાર પ્રદક્ષિણા થાય છે, મૂર્તિની આસપાસ ઘડિયાળની દિશામાં, સામાન્ય રીતે ત્રણ વાર, ચાલવું; આ આદરની નિશાની છે અને તીર્થંકરને પોતાના ધ્યાનના કેન્દ્રમાં રાખવાની શારીરિક અભિવ્યક્તિ છે.

જૈન પૂજામાં એક કેન્દ્રીય વિધિ અભિષેક છે, એટલે કે પાણી, દૂધ અથવા ચંદનના લેપથી મૂર્તિને વિધિપૂર્વક સ્નાન કરાવવું, જે ખાસ પાત્રોના ઉપયોગથી અતિ કાળજીપૂર્વક કરવામાં આવે છે અને સાથે પવિત્ર શ્લોકોનું ઉચ્ચારણ થાય છે. આ કાર્યને તીર્થંકરને શુદ્ધ કરવા તરીકે સમજવામાં આવતું નથી, કારણ કે તેમને કંઈ જ જોઈતું નથી; પરંતુ આ ક્રિયાને સાવધાની અને એકાગ્રતાથી કરવાના માધ્યમ દ્વારા ઉપાસકના પોતાના મનને શુદ્ધ કરવાનું સાધન તરીકે સમજવામાં આવે છે.

વિધિનું હૃદય અષ્ટપ્રકારી પૂજા છે, એટલે કે પાણી, ચંદનનો લેપ, ફૂલ, ધૂપ, દીપક, ચોખા, મીઠાઈ અને ફળ — આઠ અર્પણો, જે દરેક તીર્થંકરને ક્રમશઃ ધરવામાં આવે છે. આ અર્પણો તીર્થંકરને ખવડાવવા કે પ્રસન્ન કરવા માટે નથી, પરંતુ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા અને ઉપાસકને ચોક્કસ ગુણોની યાદ અપાવવા માટે છે. પાણી નકારાત્મક વિચારોને ધોઈ નાખવાનું, ફૂલ શાંત મનની સુંદરતાનું, અને ચોખા જન્મ-મરણના ચક્રના અંતનું પ્રતીક છે; અર્પિત દરેક વસ્તુ સાથે જોડાયેલા અન્ય અર્થો પણ છે.

સમગ્ર વિધિ દરમિયાન પવિત્ર મંત્રોનું ઉચ્ચારણ થાય છે, અને પૂજાનું સમાપન આરતીથી થાય છે, એટલે કે મૂર્તિ સમક્ષ ગોળાકાર ગતિમાં પ્રગટાવેલો દીપક ધરવો, તથા ધૂપ; જેનો ઊંચે ચડતો ધુમાડો હવાને શુદ્ધ કરે છે અને વિધિની અંતિમ ક્ષણોમાં ઉપાસકના મનને એકાગ્ર કરવામાં મદદ કરે છે એમ માનવામાં આવે છે.

પૂજાની મૂળભૂત રચના જૈન સમુદાયોમાં સમાન રહે છે, પરંતુ ચોક્કસ મંત્રો, વિધિના ક્રમ અને વપરાતા ચોક્કસ અર્પણો એ બાબત પર આધાર રાખીને બદલાઈ શકે છે કે મંદિર દિગંબર — આકાશ-વસ્ત્રધારી, કે શ્વેતાંબર — શ્વેત-વસ્ત્રધારી, પરંપરાનું અનુસરણ કરે છે. કેટલાક મંદિરોમાં કોઈ મુનિ કે પૂજારી પૂજાનું નેતૃત્વ કરે છે, પરંતુ ઘણા કિસ્સાઓમાં તે કોઈ ઔપચારિક અધિકારી વિના વ્યક્તિગત રીતે અથવા નાના પારિવારિક જૂથો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે જૈન પૂજા ક્યારેય તીર્થંકર પાસેથી ભૌતિક કૃપા કે ક્ષમાની વિનંતી નથી, કારણ કે સંપૂર્ણપણે મુક્ત આત્માને સાંસારિક બાબતોમાં વધુ કોઈ સંબંધ રહેતો નથી અને તે એવી કોઈ કૃપા આપતો નથી. તેના બદલે, તે એક ધ્યાન-અભ્યાસ છે, જે ઉપાસકને પોતાના કાર્યો અને વિચારો પર ચિંતન કરવામાં મદદ કરે છે, જેનો હેતુ નકારાત્મક કર્મ ઘટાડવાનો અને મુક્તિની નજીક જવાનો છે. જૈન ધર્મમાં નવા કોઈ વ્યક્તિ માટે, મંદિરની મુલાકાત લઈને પૂજાનું અવલોકન કરવું અથવા તેમાં ભાગ લેવો એ શાંતિપૂર્ણ અનુભવ બની શકે છે: શાંતિથી બેસવું, આદરપૂર્વક જોવું, અથવા નમન કે હાથ જોડવા જેવી સરળ ક્રિયાઓનું અનુસરણ કરવું, વિધિઓને પોતાનામાં અંતિમ લક્ષ્ય તરીકે નહીં, પરંતુ આંતરિક પરિવર્તનનાં સાધનો તરીકે જોવી.