जैन दैनिक आरती

जैन परंपरेत, दैनंदिन आरती हा तीर्थंकरांना प्रकाश अर्पण करण्याचा साधा पण अर्थपूर्ण विधी आहे; तीर्थंकर हे असे पूज्य आहेत ज्यांनी अंतरीच्या कषायांवर विजय मिळवला आणि मुक्तीचा मार्ग दाखवला. “आरती” हा शब्दच “अंधकार दूर करणे” या अर्थाच्या संस्कृत शब्दापासून आला आहे; या विधीत तूप किंवा तेलात भिजवलेली वात असलेला लहानसा धातूचा दिवा मूर्तीसमोर वर्तुळाकार फिरवला जातो. हा विधी मंदिरांत तसेच घरगुती देवघरांत, साधारणपणे सकाळी आणि संध्याकाळी, केला जातो. ती कोमल ज्योत मूर्तीला दिलेले भौतिक अर्पण मानली जात नाही; तर भक्ताला आपले मन एकाग्र करण्याचा, आदर व्यक्त करण्याचा आणि आपल्या हृदयातील अज्ञानाचा अंधार प्रतीकात्मकरीत्या दूर करण्याचा तो एक मार्ग आहे.

तत्त्वार्थ सूत्राचा नववा अध्याय द्रव्य पूजा आणि भाव पूजा यांच्यातील मूलभूत फरक स्पष्ट करतो. द्रव्य पूजा म्हणजे आरतीत अर्पण केलेले दिवा, धूप आणि फुले यांसारख्या भौतिक वस्तूंद्वारे केलेली उपासना; तर भाव पूजा म्हणजे या बाह्य कृती जोपासू इच्छिणारी अंतरीची भक्ती आणि वैराग्य. दिव्याला तीर्थंकरांना आवश्यक असलेली भेट म्हणून कधीच पाहिले जात नाही; इच्छांच्या पलीकडे गेलेल्या मुक्त जीवाला कोणत्याही भक्ताकडून काहीही लागत नाही, अशी जैन शिकवण आहे. ज्योत पूर्णपणे उपासकाच्या स्वतःच्या हितासाठी असते; ती भरकटणाऱ्या मनाला एकाग्रतेचा एक स्थिर बिंदू देते.

हा विधी साधारणपणे तीर्थंकरांच्या स्तुतीत गायल्या जाणाऱ्या श्लोकांच्या संचासह केला जातो. सर्वात सामान्य स्तोत्र म्हणजे जैन आरती, किंवा जिनेंद्र आरती; ते दोन प्रमुख जैन पंथ, दिगंबर आणि श्वेतांबर, यांच्यात तसेच प्रदेशानुसारही थोडे वेगळे असते. बहुतेक आवृत्त्यांत, श्लोक पंच परमेष्ठींच्या — म्हणजे पाच परम जीवांच्या — आवाहनाने सुरू होतात; नवकार मंत्र ज्या पाच-अंगी रचनेला वंदन करतो, तीच ही रचना आहे: अरिहंत, म्हणजे प्रबुद्ध मानव; सिद्ध, म्हणजे मुक्त आत्मे; आचार्य, म्हणजे आध्यात्मिक नेते; उपाध्याय, म्हणजे शिक्षक; आणि साधू, म्हणजे मुनी. ही रचना आरती परंपरेची निर्मिती नसून थेट नवकार मंत्रातून घेतलेली आहे; त्याचा सर्वात प्राचीन उल्लेख व्याख्याप्रज्ञप्ती सूत्रात आढळतो, आणि त्याच्या पहिल्या पाच ओळी आवश्यक सूत्रात नोंदवलेल्या आहेत. त्यानंतर श्लोक तीर्थंकरांच्या गुणांची — जसे की त्यांचे वैराग्य, ज्ञान आणि करुणा — स्तुती करतात. दिव्यासोबत, उपासक एक लहानशी घंटा वाजवू शकतो, धूप अर्पण करू शकतो, किंवा ताजी फुले ठेवू शकतो; हे सर्व श्लोकांचे पठण करताना केले जाते.

आरतीचा क्रम अगदी सरळ आहे, परंतु एका एकाच शास्त्राने तो काटेकोरपणे ठरवलेला नाही. साधारणपणे, भक्त प्रथम दिवा लावतो, नंतर श्लोकांचे पठण करतो — स्मरणातून किंवा वाचून — आणि दिवा घड्याळाच्या दिशेने वर्तुळाकार तीन किंवा पाच वेळा फिरवतो. श्लोकांनंतर अंतिम नमस्कार किंवा साष्टांग प्रणाम केला जातो, आणि कधीकधी क्षमायाचनेसाठी किंवा कल्याणासाठी एक छोटी प्रार्थना जोडली जाते. काही कुटुंबे किंवा मंदिरे आरतीच्या आधी किंवा नंतर नवकार मंत्राचे — सर्वात मूलभूत जैन प्रार्थनेचे — थोडक्यात ध्यान किंवा पठण करतात. संपूर्ण प्रक्रियेला साधारणपणे पाच ते दहा मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ लागत नाही, ज्यामुळे ती गृहस्थांसाठी सहज करता येणारी दैनंदिन साधना ठरते.

प्रदेश किंवा पंथानुसार श्लोक आणि किरकोळ तपशिलांत भिन्नता असली, तरी आरतीच्या प्रत्येक आवृत्तीत मूळ हेतू एकच राहतो: मन तीर्थंकरांच्या गुणांकडे वळवणे आणि शांत, भक्तिमय अवस्था जोपासणे. अशा प्रकारे दैनंदिन आरती, दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी काही मिनिटे खर्च करून, व्यापक जैन मार्गाची एक लहानशी, पुनरावृत्त होणारी प्रतिध्वनी म्हणून कार्य करते — बाह्य वस्तूपासून अंतरीच्या शुद्धीकडे जाणारी तीच गती, लघुरूपात पुन्हा अभ्यासणे, जिला तत्त्वार्थ सूत्र पूजेचा संपूर्ण उद्देश म्हणून वर्णन करते.