ಜೈನ ದೈನಂದಿನ ಆರತಿ — ತೀರ್ಥಂಕರರ ಮೂರ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ಮಾಡುವ ದೀಪಾರತಿ ವಿಧಾನ

ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ, ದೈನಂದಿನ ಆರತಿಯು ತೀರ್ಥಂಕರರಿಗೆ ಬೆಳಕನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಸರಳವಾದರೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ; ತೀರ್ಥಂಕರರು ಆಂತರಿಕ ಕಷಾಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿದ ಮಹಾತ್ಮರು. 'ಆರತಿ' ಎಂಬ ಪದವೇ 'ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ತೊಲಗಿಸುವುದು' ಎಂಬ ಅರ್ಥವುಳ್ಳ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ; ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದ ಬತ್ತಿಯುಳ್ಳ ಸಣ್ಣ ಲೋಹದ ದೀಪವನ್ನು ವಿಗ್ರಹದ ಮುಂದೆ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನೆಯ ದೇವರ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮೃದುವಾದ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಭೌತಿಕ ಅರ್ಪಣೆಯಾಗಿ ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ, ಅದು ಭಕ್ತನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲು, ಗೌರವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಹೃದಯದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಇರುವ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.

ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಸೂತ್ರದ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ದ್ರವ್ಯ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಭಾವ ಪೂಜೆಯ ನಡುವಿನ ಮೂಲ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ದ್ರವ್ಯ ಪೂಜೆ ಎಂದರೆ ಆರತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವ ದೀಪ, ಧೂಪ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳಂತಹ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡುವ ಆರಾಧನೆ; ಭಾವ ಪೂಜೆ ಎಂದರೆ ಈ ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೆಳೆಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುವ ಆಂತರಿಕ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ. ದೀಪವನ್ನು ತೀರ್ಥಂಕರರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆಸೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಮುಕ್ತ ಜೀವಿಗೆ ಯಾವ ಭಕ್ತನಿಂದಲೂ ಏನೂ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಜೈನ ಬೋಧನೆ. ಜ್ವಾಲೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆರಾಧಕನ ಸ್ವಂತ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಅದು ಅಲೆದಾಡುವ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಒಂದು ಸ್ಥಿರ ಬಿಂದುವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಆಚರಣೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುವ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಗುಚ್ಛದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸ್ತೋತ್ರವೆಂದರೆ ಜೈನ ಆರತಿ, ಅಥವಾ ಜಿನೇಂದ್ರ ಆರತಿ; ಇದು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಜೈನ ಪಂಗಡಗಳಾದ ದಿಗಂಬರ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತಾಂಬರರ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪಂಚ ಪರಮೇಷ್ಠಿಗಳ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ — ನವಕಾರ ಮಂತ್ರವು ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಅದೇ ಐದು ಅಂಗಗಳ ರಚನೆ: ಅರಿಹಂತರು (ಪ್ರಬುದ್ಧ ಮಾನವರು), ಸಿದ್ಧರು (ಮುಕ್ತ ಆತ್ಮಗಳು), ಆಚಾರ್ಯರು (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಾಯಕರು), ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು (ಶಿಕ್ಷಕರು) ಮತ್ತು ಸಾಧುಗಳು (ಮುನಿಗಳು). ಈ ರಚನೆಯು ಆರತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಆವಿಷ್ಕಾರವಲ್ಲ; ಇದು ನೇರವಾಗಿ ನವಕಾರ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಪ್ರಜ್ಞಪ್ತಿ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದರ ಮೊದಲ ಐದು ಸಾಲುಗಳು ಆವಶ್ಯಕ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ನಂತರ ಶ್ಲೋಕಗಳು ತೀರ್ಥಂಕರರ ಗುಣಗಳನ್ನು — ಅವರ ವೈರಾಗ್ಯ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯನ್ನು — ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತವೆ. ದೀಪದ ಜೊತೆಗೆ, ಆರಾಧಕರು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗಂಟೆಯನ್ನು ಬಾರಿಸಬಹುದು, ಧೂಪ ಅರ್ಪಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ತಾಜಾ ಹೂವುಗಳನ್ನಿಡಬಹುದು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆರತಿಯ ಕ್ರಮವು ಸಾಕಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಕ್ತನು ಮೊದಲು ದೀಪವನ್ನು ಹಚ್ಚುತ್ತಾನೆ, ನಂತರ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು — ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಓದಿ — ಪಠಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ದೀಪವನ್ನು ಗಡಿಯಾರದ ದಿಕ್ಕಿನ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಥವಾ ಐದು ಬಾರಿ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ಲೋಕಗಳ ನಂತರ ಅಂತಿಮ ನಮಸ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕ್ಷಮೆಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳು ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯಗಳು ಆರತಿಗೆ ಮೊದಲು ಅಥವಾ ನಂತರ ನವಕಾರ ಮಂತ್ರ — ಅತ್ಯಂತ ಮೂಲಭೂತ ಜೈನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಅನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಪಠಿಸುವುದನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐದರಿಂದ ಹತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಸುಲಭವಾದ ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ ಪಂಗಡದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವಿವರಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಆರತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ: ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೀರ್ಥಂಕರರ ಗುಣಗಳತ್ತ ತಿರುಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಶಾಂತ, ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದು. ಈ ರೀತಿ ದೈನಂದಿನ ಆರತಿಯು, ಪ್ರತಿ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ವಿಶಾಲ ಜೈನ ಮಾರ್ಗದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ, ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ — ಬಾಹ್ಯ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಆಂತರಿಕ ಶುದ್ಧತೆಯ ಕಡೆಗಿನ ಅದೇ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಿಸುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಸೂತ್ರವು ಪೂಜೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.