ଜୈନ ଦୈନନ୍ଦିନ ଆରତୀ — ତୀର୍ଥଙ୍କର ପ୍ରତିମା ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତିଦିନ ଦୀପ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା

ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ, ଦୈନିକ ଆରତୀ ହେଉଛି ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଅର୍ପଣ କରିବାର ଏକ ସରଳ କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି; ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଉଛନ୍ତି ସେଉଁ ମହାପୁରୁଷ ଯିଏ ଆନ୍ତରିକ କଷାୟ ଉପରେ ବିଜୟ ପାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଦେଖାଇଛନ୍ତି। “ଆରତୀ” ଶବ୍ଦଟି ନିଜେ “ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବା” ଅର୍ଥବୋଧକ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି, ଏବଂ ଏହି ବିଧିରେ ଘିଅ କିମ୍ବା ତେଲରେ ଭିଜା ବତୀ ଥିବା ଏକ ଛୋଟ ଧାତୁ ଦୀପକୁ ମୂର୍ତ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ଘୂରାଯାଏ। ଏହା ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଘରୋଇ ଦେବାଳୟ ଉଭୟରେ, ସାଧାରଣତଃ ସକାଳେ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, କରାଯାଏ। ସେହି କୋମଳ ଶିଖାକୁ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଭୌତିକ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ଏହା ଭକ୍ତ ପାଇଁ ନିଜ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଏବଂ ନିଜ ହୃଦୟର ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବରେ ଦୂର କରିବାର ଏକ ପନ୍ଥା।

ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପୂଜା ଏବଂ ଭାବ ପୂଜା ମଧ୍ୟରେ ମୌଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଦ୍ରବ୍ୟ ପୂଜା ହେଉଛି ଆରତୀରେ ଅର୍ପିତ ଦୀପ, ଧୂପ ଓ ପୁଷ୍ପ ପରି ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ମାଧ୍ୟମରେ ଉପାସନା; ଏବଂ ଭାବ ପୂଜା ହେଉଛି ସେହି ଆନ୍ତରିକ ଭକ୍ତି ଓ ବୈରାଗ୍ୟ, ଯାହା ଏହି ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିକଶିତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦୀପକୁ କେବେ ବି ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଉପହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ଇଚ୍ଛାର ଅତୀତ ଏକ ମୁକ୍ତ ଜୀବକୁ କୌଣସି ଭକ୍ତଙ୍କ ପାସରୁ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନ ହେବା ହେଉଛି ଜୈନ ଶିକ୍ଷା। ଶିଖାଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପାସକଙ୍କ ନିଜ ହିତ ପାଇଁ ଅଛି; ଏହା ଭ୍ରମଣଶୀଳ ମନକୁ ଏକାଗ୍ରତାର ଏକ ସ୍ଥିର ବିନ୍ଦୁ ଦିଏ।

ଏହି ବିଧି ସାଧାରଣତଃ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ଗାଯାଉଥିବା ଶ୍ଳୋକମାନଙ୍କ ଏକ ସଂଗ୍ରହ ସହିତ ପାଳିତ ହୁଏ। ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚଳିତ ସ୍ତୋତ୍ର ହେଉଛି ଜୈନ ଆରତୀ, କିମ୍ବା ଜିନେନ୍ଦ୍ର ଆରତୀ; ଏହା ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଜୈନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର, ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳ ଅନୁସାରେ କିଛି ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଅଧିକାଂଶ ସଂସ୍କରଣରେ, ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ ପଞ୍ଚ ପରମେଷ୍ଠୀ — ପାଞ୍ଚ ପରମ ଜୀବଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ନବକାର ମନ୍ତ୍ର ଯେଉଁ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ ବିଶିଷ୍ଟ ସଂରଚନାକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ସେହି ଏକା ସଂରଚନା: ଅରିହନ୍ତ (ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ମାନବ), ସିଦ୍ଧ (ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା), ଆଚାର୍ଯ୍ୟ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନେତା), ଉପାଧ୍ୟାୟ (ଶିକ୍ଷକ) ଏବଂ ସାଧୁ (ମୁନି)। ଏହି ସଂରଚନା ଆରତୀ ପରମ୍ପରାର ଉଦ୍ଭାବନ ନୁହେଁ, ବରଂ ସିଧାସଳଖ ନବକାର ମନ୍ତ୍ରରୁ ନିଆଯାଇଛି; ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତମ ଉଲ୍ଲେଖ ବ୍ୟାଖ୍ୟାପ୍ରଜ୍ଞପ୍ତି ସୂତ୍ରରେ ମିଳେ, ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ପଙ୍କ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି। ତାପରେ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗୁଣାବଳୀ — ଯେପରି ତାଙ୍କର ବୈରାଗ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ କରୁଣା — ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଦୀପ ସହିତ, ଉପାସକ ଏକ ଛୋଟ ଘଣ୍ଟା ବଜାଇପାରନ୍ତି, ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରିପାରନ୍ତି, କିମ୍ବା ତାଜା ଫୁଲ ରଖିପାରନ୍ତି — ଏ ସମସ୍ତ କିଛି ଶ୍ଳୋକ ପାଠ କରିବା ସମୟରେ କରାଯାଏ।

ଆରତୀର କ୍ରମ ବହୁତ ସିଧା, କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୁହେଁ। ସାଧାରଣତଃ, ଭକ୍ତ ପ୍ରଥମେ ଦୀପ ଜଳାନ୍ତି, ତାପରେ ଶ୍ଳୋକ ପାଠ କରନ୍ତି — ସ୍ମୃତିରୁ କିମ୍ବା ପଢ଼ି — ଏବଂ ଦୀପକୁ ଘଡ଼ି କଣ୍ଟା ଦିଗରେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ତିନି କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଥର ଘୂରାନ୍ତି। ଶ୍ଳୋକ ପରେ ଏକ ଶେଷ ନମସ୍କାର କିମ୍ବା ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରାଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ କ୍ଷମା ପାଇଁ କିମ୍ବା କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାର୍ଥନା ଯୋଡ଼ାଯାଏ। କେତେକ ପରିବାର କିମ୍ବା ମନ୍ଦିର ଆରତୀ ପୂର୍ବରୁ କିମ୍ବା ପରେ ନବକାର ମନ୍ତ୍ର — ସର୍ବାଧିକ ମୌଳିକ ଜୈନ ପ୍ରାର୍ଥନା — ର କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ପାଠ ସାମିଲ କରନ୍ତି। ସମଗ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟା ସାଧାରଣତଃ ପାଞ୍ଚରୁ ଦଶ ମିନିଟ୍‌ରୁ ଅଧିକ ସମୟ ନିଏ ନାହିଁ, ଯାହା ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସହଜ ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇଥାଏ।

ଅଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅନୁସାରେ ଶ୍ଳୋକ ଓ ଛୋଟ ବିବରଣୀରେ ଭିନ୍ନତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆରତୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂସ୍କରଣରେ ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏକା ରହେ: ମନକୁ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗୁଣାବଳୀ ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇବା ଏବଂ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥା ଗଢ଼ିବା। ଏହିଭଳି ଦୈନିକ ଆରତୀ, ପ୍ରତି ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ କିଛି ମିନିଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରି, ବୃହତ୍ତର ଜୈନ ପଥର ଏକ ଛୋଟ, ପୁନରାବୃତ୍ତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଭାବେ କାମ କରେ — ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରୁ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧତା ଆଡ଼କୁ ସେହି ଗତିକୁ ଲଘୁ ରୂପରେ ପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ଯାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ର ପୂଜାର ସମଗ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।