जैन दैनिक आरती
तीर्थंकरको मूर्ति अगाडि दीप प्रज्वलनको विधि
यस लेखमा जैन धर्ममा घर वा मन्दिरमा तीर्थंकरको मूर्ति अगाडि प्रतिदिन गरिने आरती (दीप प्रज्वलन) को सामान्य परिचय, प्रचलित भजन तथा आरतीका पङ्क्तिहरू, र पूजाको क्रम बारे जानकारी दिइएको छ।
विधि र चरणहरू
1स्थान तयार गर्नुहोस्
तीर्थंकरको मूर्ति अगाडिको स्थान सफा गर्नुहोस्। आफ्ना हात र अनुहार धुनुहोस्, र मूर्तिलाई सफा कपडाले पुछ्नुहोस्। आवश्यक सामग्रीहरू मिलाउनुहोस्: घिउ वा तेलको बत्ती (सल्लो सहित), कपूर, धूपबत्ती, ताजा फूल र एउटा सानो थाली।
2बत्ती र धूप बाल्नुहोस्
मूर्ति तर्फ मुख गरेर बस्नुहोस् वा उभिनुहोस्। पहिले धूपबत्ती बाल्नुहोस्, त्यसपछि बत्ती (घिउ वा तेल प्रयोग गरेर) बाल्नुहोस्। बत्तीलाई थालीमा राख्नुहोस्। यदि कपूर प्रयोग गर्दै हुनुहुन्छ भने, एउटा सानो टुक्रा छुट्टै भाँडोमा राख्नुहोस् र उपयुक्त समयसम्म नबाल्नुहोस्।
3बत्तीको आरती गर्नुहोस्
जलेको बत्ती भएको थाली दुवै हातले समात्नुहोस्। मूर्तिको अगाडि ढिलो, घडीको दिशामा गोलाकार घुमाउँदै जानुहोस् र मानक जैन आरतीको श्लोक गाउनुहोस्। सबैभन्दा प्रचलित श्लोक यसरी सुरु हुन्छ: 'जय जय जय तीर्थंकर, प्रभु तुम्हें आरती…' (वा क्षेत्रीय भिन्नताहरू)। ३ देखि ५ फेरा सम्म जारी राख्नुहोस्।
4कपूरको आरती चढाउनुहोस्
यदि कपूर प्रयोग गर्दै हुनुहुन्छ भने, अब यसलाई बाल्नुहोस्। जलेको कपूरलाई दुवै हातले मूर्तिको अगाडि समात्नुहोस् र घडीको दिशामा घुमाउनुहोस्। यसले प्रकाशको अन्तिम अर्पणलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। आरतीको समापन पंक्ति भन्नुहोस् (जस्तै, 'मंगल जिन वर्धमान…')।
5धूप र फूल चढाउनुहोस्
बत्तीपछि, धूपबत्तीहरू मूर्तिको अगाडि समातेर घडीको दिशामा गोलाकार घुमाएर चढाउनुहोस्। त्यसपछि, ताजा फूलहरू मूर्तिको चरणमा वा वेदीमा राखेर चढाउनुहोस्। चढाउँदा, सरल प्रार्थना वा 'नवकार मन्त्र' नौ पटक भन्नुहोस्।
6नवकार मन्त्र भन्नुहोस्
हात जोडेर मूर्तिको अगाडि उभिनुहोस् र नवकार मन्त्र (जसलाई नमोकार मन्त्र पनि भनिन्छ) तीन, पाँच वा नौ पटक भन्नुहोस्। यो मुख्य जैन प्रार्थना हो जसले पाँच परमेष्ठीहरूलाई स्वीकार गर्दछ।
7प्रणाम गर्नुहोस् र ध्यान गर्नुहोस्
पाठ पछि, मूर्तिको अगाडि निहुरेर वा सरल तीनपटकको प्रणाम गर्नुहोस् (निधार, हात र घुँडाले जमिन छुने)। त्यसपछि, केही क्षण तीर्थंकरको गुणहरूमा ध्यान दिनुहोस्, पवित्रता र वैराग्यमा केन्द्रित हुँदै।
8शान्ति पाठको साथ समापन गर्नुहोस्
समापन गर्न, 'शान्ति पाठ' (शान्ति प्रार्थना) धीरे गाउनुहोस् वा 'शान्ति' तीन पटक भन्नुहोस्। तीर्थंकरलाई आशीर्वादको लागि धन्यवाद दिनुहोस् र बत्ती (यदि जलिरहेको छ भने) ढाकेर बुझाउनुहोस्, फुकेर होइन। चाहेमा बत्तीको ज्वाला अरूलाई आशीर्वादको रूपमा वितरण गर्नुहोस्।
जैन धर्ममा आरती एक महत्त्वपूर्ण दैनिक अनुष्ठान हो जुन तीर्थंकर (जिन) को मूर्ति अगाडि गरिन्छ। यो प्रायः घरको मन्दिर वा जैन मन्दिरमा बिहान वा साँझ गरिने गरिन्छ। आरतीको अर्थ हो दीप (घिउ वा तेलको बत्ती) लाई मूर्तिको अगाडि घुमाएर भक्ति प्रकट गर्नु। यसले अज्ञानताको अन्धकार हटाउने र ज्ञानको प्रकाश फैलाउने प्रतीक मानिन्छ।
यस विधिमा सामान्यतया केही मुख्य तत्वहरू हुन्छन्। पहिलो, मूर्तिलाई जल, चन्दन, फूल आदिले स्नान एवं शृङ्गार गरिन्छ। त्यसपछि नैवेद्य (प्रसाद) अर्पण गरिन्छ। अन्तमा, दीप प्रज्वलन गरेर आरती गाइन्छ। आरतीको क्रममा प्रायः जैन धर्मका प्रसिद्ध आरतीहरू जस्तै "जय जय जिनेश्वर आरती" वा "जयति जिनेन्द्र" आदि भजन गाइन्छन्। यी भजनहरूमा तीर्थंकरको गुणगान, उनको उपदेशको महिमा, र भक्तको श्रद्धा व्यक्त गरिन्छ।
आरती पछि सामान्यतया मङ्गल पाठ (जस्तै "मङ्गल भवन अमङ्गल हारी") र शान्ति पाठ (जस्तै "क्षमापना सूत्र") पनि भनिन्छ। यसको क्रम र विवरण विभिन्न जैन सम्प्रदाय (जस्तै श्वेताम्बर र दिगम्बर) अनुसार थोरै फरक हुन सक्छ। तथापि, दीप प्रज्वलन र भक्ति भावना सबैमा समान रहन्छ। यो अनुष्ठानले व्यक्तिलाई दिनभरको कामको सुरुआत वा समाप्तिमा शान्ति र एकाग्रता प्रदान गर्न मद्दत गर्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
प्रतीकात्मकता
आरतीमा दीप प्रज्वलन गर्नुको अर्थ अज्ञानरूपी अन्धकारलाई हटाएर ज्ञानको प्रकाश फैलाउनु हो। यो जैन दर्शनको मूल सन्देश—आत्मज्ञानद्वारा मोक्षप्राप्ति—सँग जोडिएको छ।
प्रमुख आरती
जैन घर वा मन्दिरमा प्रायः 'जय जय जिनेश्वर आरती' वा 'जयति जिनेन्द्र' जस्ता भजन गाइन्छन्। यी भजनहरूमा तीर्थंकरको गुणगान र उपदेशको महिमा वर्णन गरिएको हुन्छ।
पूजाक्रम
आरती गर्नुअघि मूर्तिलाई जल, चन्दन र फूलले स्नान एवं शृङ्गार गरिन्छ, त्यसपछि नैवेद्य (प्रसाद) अर्पण गरिन्छ। अन्तमा दीप घुमाएर आरती गाइन्छ।
सम्प्रदायगत भिन्नता
श्वेताम्बर र दिगम्बर परम्परामा आरतीको क्रम तथा पाठमा थोरै फरक हुन सक्छ, तर दीप प्रज्वलन र भक्तिभाव सबैमा समान रहन्छ।
मङ्गल पाठ
आरतीपछि प्रायः 'मङ्गल भवन अमङ्गल हारी' र 'क्षमापना सूत्र' जस्ता शान्ति पाठ भनिन्छन्। यसले दिनको सुरुवात वा अन्त्यमा मनलाई शान्त र एकाग्र बनाउन मद्दत गर्छ।
Mahavira
जैन धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित