ସ୍ନାତ୍ର ପୂଜା ବିଧି (ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀ ବୀରବିଜୟଜୀ କୃତ)
ଏହା ଜୈନ ଧର୍ମର ଏକ ପୂଜା ବିଧି ଯେଉଁଥିରେ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ତୈୟାରୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ପୂଜା ବିଧି ଓ ନିୟମ
1ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ
ବେଦୀ ଓ ତୀର୍ଥଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସଫା କରନ୍ତୁ। ବିଧି ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ: ଜଳ ଭରା ଏକ କଳସ (ପବିତ୍ର ପାତ୍ର), ଦୁଧ, ଚନ୍ଦନର ଲେପ, ଚାଉଳ ଦାନା, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର। ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଶୁଦ୍ଧିର ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଭକ୍ତ ସ୍ନାନ କରି ପରିଷ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିବେ।
2ଆବାହନ ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ
ମୂର୍ତ୍ତିର ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଆହ୍ୱାନ କରିବା ପାଇଁ “ଓଁ ନମୋ ଅରିହନ୍ତାଣଂ” ପରି ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇଁ ସ୍ନାତ୍ର ପୂଜା କରିବାର ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପ ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।
3ବିଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ
ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କଳସର ବିଶୁଦ୍ଧ ଜଳକୁ ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରେ ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୀରେ ଢାଳନ୍ତୁ। ଏହା କର୍ମଜନିତ ମଳିନତା ଧୋଇ ଦିଆ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଜାଗ୍ରତ କରିବାର ପ୍ରତୀକ। ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ଦୁଧ ଓ ଜଳ ମିଶ୍ରଣରେ ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପୁନରାବୃତ୍ତି କରାଯାଇପାରେ।
4ଚନ୍ଦନର ଲେପ
ନରମ କପଡ଼ାରେ ମୂର୍ତ୍ତି ପୋଛି ଶୁଖାଇବା ପରେ, ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ କପାଳ ଓ ଶରୀରରେ ଚନ୍ଦନର ଲେପ ଲଗାନ୍ତୁ। ଚନ୍ଦନ ସଦ୍ଗୁଣ, ଶାନ୍ତି ଏବଂ କାମନାର ଉତ୍ତାପ ଶୀତଳ କରିବାର ପ୍ରତୀକ।
5ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ
ମୂର୍ତ୍ତି ଉପରେ ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ଦାନା (ଅକ୍ଷତ) ରଖନ୍ତୁ, ତାପରେ ଗଁଦା ବା ମଲ୍ଲିକା ଭଳି ତାଜା ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ। ଚାଉଳ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖର ପ୍ରତୀକ; ଫୁଲ ଭକ୍ତି ଓ ଆତ୍ମାର ବିକାଶର ପ୍ରତୀକ।
6ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଜାଳିବା
ଅଗରବତ୍ତୀ (ଧୂପ) ଓ ଘିଅ ଦୀପ (ଦୀପକ) ଜାଳନ୍ତୁ। ପରିବେଶ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ମୂର୍ତ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ଧୂପ ଘୂରାନ୍ତୁ; ତାପରେ ସ୍ତୋତ୍ର ବା ଭଜନ ଗାଇ ଦୀପକୁ ଘଣ୍ଟାର କଣ୍ଟା ଦିଗରେ ଘୂରାଇ ଆରତୀ କରନ୍ତୁ।
7ଆରତୀ
ଭକ୍ତି ଗୀତ ଗାଉଥିବା ବେଳେ, ଜଳୁଥିବା ଦୀପକୁ ମୂର୍ତ୍ତି ସମ୍ମୁଖରେ ବୃତ୍ତାକାରରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ; ସ୍ନାନ ବିଧିର ସମାପ୍ତିକୁ ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତୁ।
8ଅନ୍ତିମ ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ସମାପ୍ତି
ହାତ ଯୋଡ଼ନ୍ତୁ, ଆଖି ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଭକ୍ତାମର ସ୍ତୋତ୍ର ବା ଏକ ସରଳ ସମର୍ପଣ ପ୍ରାର୍ଥନା ପାଠ କରନ୍ତୁ। ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତୁ। ତିନି ଥର ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତୁ, ତାପରେ ନୈବେଦ୍ୟ (ପ୍ରସାଦ) ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତୁ।
ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ
ପ୍ରାଥମିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ପ୍ରଥମେ ତିନିଟି ଗଡ଼ ବଦଳରେ ତିନିଟି ସୁନ୍ଦର ପଟ ରଖି ତା' ଉପରେ ସିଂହାସନ ରଖନ୍ତୁ। ତଳ ପଟ ଉପରେ ମଝିରେ କେଶରର ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆଙ୍କି ତା' ଉପରେ ଚାଉଳ ରଖି ନଡ଼ିଆ ରଖନ୍ତୁ। ସିଂହାସନ ମଝିରେ କେଶରର ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆଙ୍କି ତା' ଉପରେ ଏକ ଟଙ୍କାର ସିକ୍କା ରଖି, ତିନି ନବକାର ଗଣି ତା' ଉପରେ ଧାତୁର ପ୍ରତିମାଜୀଙ୍କୁ ବସାନ୍ତୁ। ପ୍ରତିମାଜୀଙ୍କ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ପ୍ରତିମାଜୀଙ୍କ ନାକର ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘିଅର ଦୀପ ରଖନ୍ତୁ। ପରେ ସ୍ନାତ୍ର ପୂଜା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନାଡ଼ାଛଡ଼ି ବାନ୍ଧି ହାତରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ଭର୍ତ୍ତି କଳଶ ଧରି ତିନି ନବକାର ଗଣି ପ୍ରଭୁଜୀ ଓ ସିଦ୍ଧଚକ୍ରଜୀଙ୍କୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରନ୍ତୁ। (ପଞ୍ଚାମୃତ: ଦୁଧ, ଦହି, ଚିନି, ଘିଅ ଓ ପାଣିର ମିଶ୍ରଣ) ପରେ ବାଲାକୁଞ୍ଚି କରି ପାଣିରେ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ତିନୋଟି କପଡ଼ାରେ ଅଙ୍ଗ ପୋଛି କେଶରରୁ ପୂଜା କରନ୍ତୁ। ପରେ ହାତ ଧୋଇ ନିଜ ଡାହାଣ ହାତର ତାଳ ଉପରେ କେଶରର ସ୍ୱସ୍ତିକ କରନ୍ତୁ। ପରେ ସ୍ନାତ୍ର କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୁସୁମାଞ୍ଜଳିର ଥାଳି ଧରି ଠିଆ ହୁଅନ୍ତୁ। (କୁସୁମାଞ୍ଜଳି: କେଶର, ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲର ମିଶ୍ରଣ)
ଶ୍ଲୋକ 1
(ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀ ବୀରବିଜୟଜୀ କୃତ) (ପ୍ରଥମେ କଳଶ ଧରି ଠିଆ ହୋଇ ରୁହନ୍ତୁ) କାବ୍ୟ (ଦ୍ରୁତବିଲମ୍ବିତ ବୃତ୍ତ): ଯିଏ ମଧୁର ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଧାରସର ସାଗର, ଅତି ପବିତ୍ର, ଗୁଣରତ୍ନର ମହାନ ଭଣ୍ଡାର, ଭବ୍ୟ ଜୀବରୂପୀ ପଦ୍ମମାନଙ୍କୁ ବୋଧ କରାଇବା ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ସେହି ଜିନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଣାମ କରେ।
ଶ୍ଲୋକ 2
(ଏଠାରେ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରନ୍ତୁ) ଦୋହା: ଫୁଲ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଉତାରି ପ୍ରତିମାକୁ ବିବେକର ସହିତ ଧରି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପୀଠ ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଜଳରେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।
ଶ୍ଲୋକ 3
(କୁସୁମାଞ୍ଜଳିର ଥାଳି ଧରି ଠିଆ ହୋଇ ରୁହନ୍ତୁ) ଗାଥା (ଆର୍ଯ୍ୟା ଗୀତି): ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ମେରୁ ଶିଖରରେ ରତ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର କଳଶରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ।
ଶ୍ଲୋକ 4
(ପ୍ରଭୁଜୀଙ୍କ ଡାହାଣ ବୁଢ଼ା ଆଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ରଖନ୍ତୁ) (ନମୋଽର୍ହତ୍ ସିଦ୍ଧାଚାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲନ୍ତୁ) କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ଢାଲ: ନିର୍ମଳ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶରେ ସ୍ନାନ କରାଇଛନ୍ତି, ଅମୂଲ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗରେ ପରିଧାନ କରାଇଛନ୍ତି। ହେ ଆଦିଜିନନାଥ! ଆପଣଙ୍କ ସିଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପୀ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ମୁଁ ଏହି କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରୁଛି।
ଶ୍ଲୋକ 5
ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସୁକୁମାର ହୋଇଛି, ହେ ଆଦିଜିନନାଥ! ମୁଁ ଏହି କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କରୁଛି।
ଶ୍ଲୋକ 6
(ଡାହାଣ ବୁଢ଼ା ଆଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ରଖନ୍ତୁ)
ଶ୍ଲୋକ 7
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ପ୍ରତିଦିନ କିମ୍ବା ଶୁଭ ତିଥିରେ
ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ
ଘିଅ ଦୀପ, ଧୂପ, ତାଜା ଫୁଲ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ
- ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଓ ସକାରାତ୍ମକ ଶକ୍ତି
ପୃଷ୍ଠଭୂମି
ଏହି ପାଠ୍ୟଟି ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ଅଂଶ ବିଶେଷ। ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀ ବୀରବିଜୟଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏହି ବିଧି ସ୍ନାତ୍ର ପୂଜା ସମୟରେ ପାଠ କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ବା ବିଶେଷ ପର୍ବଦିନମାନଙ୍କରେ ପାଳନ କରାଯାଏ।
କଥା ଏବଂ ମାହାତ୍ମ୍ୟ
ସ୍ନାତ୍ର ପୂଜା ମେରୁ ପର୍ବତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜନ୍ମ-ସ୍ନାନର ଘଟଣାକୁ ପୁନରାଭିନୟ କରେ; ଜୈନ ପର୍ବ ଓ ଶୁଭ ଦିନରେ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ କରାଯାଉଥିବା ବିଧିବଦ୍ଧ ସ୍ନାନ ଏହା।
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ପଢ଼ନ୍ତୁ →ଏହି ପାଠ ବିଷୟରେ
ରଚୟିତା: Pandit Veervijayji
Pandit Veervijayjiଙ୍କ ଅଧିକ ରଚନା
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ସ୍ନାତ୍ର ପୂଜାର ଅର୍ଥ
ଏହି ପୂଜାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଜିନେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାମୃତ (ଦୁଧ, ଦହି, ଚିନି, ଘିଅ ଓ ପାଣିର ମିଶ୍ରଣ) ଓ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରକାଶ କରିବା। ଏହାକୁ ଜୈନ ଧର୍ମରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୂଜା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
ପ୍ରଥମ ପଦର ରଚନା
ପ୍ରଥମ ଶ୍ଲୋକଟି ପଣ୍ଡିତ ଶ୍ରୀ ବୀରବିଜୟଜୀଙ୍କ ରଚିତ, ଯାହା 'ଦ୍ରୁତବିଳମ୍ବିତ' ନାମକ ସଂସ୍କୃତ ଛନ୍ଦରେ ରଚିତ। ଏହି ଛନ୍ଦର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହାର ଲୟ ଦ୍ରୁତ ଓ ମଧୁର, ଯାହା ଭକ୍ତି ଭାବନାକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
ଦୋହା ଛନ୍ଦର ବ୍ୟବହାର
ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ବ୍ୟବହୃତ 'ଦୋହା' ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୀ ଛନ୍ଦ, ଯାହା ରାମାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭକ୍ତି ସାହିତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଏହା ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ ପୀଠରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଜଳାଭିଷେକ କରିବାର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ।
ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ମେରୁ ପର୍ବତ
ତୃତୀୟ ପଦରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ ଜିନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ରତ୍ନ କଳଶରେ ଜଳ ଢାଳି ସ୍ନାନ କରାଇଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ଜୈନ ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
କୁସୁମାଞ୍ଜଳିର ମହତ୍ତ୍ୱ
କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ହେଉଛି କେଶର, ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲର ମିଶ୍ରଣ, ଯାହା ପ୍ରତିମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହା ଭକ୍ତର ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଓ ସମର୍ପଣର ପ୍ରତୀକ ବୋଲି ବିବେଚିତ।
ପୂଜାର କ୍ରମିକ ବିଧି
ଏହି ପାଠରେ ପୂଜାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପ — ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ, ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ, ଜଳାଭିଷେକ ଓ କୁସୁମାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ — କ୍ରମାନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ନିର୍ଭୁଲ ଭାବେ ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
Mahavira
ଜૈନ ଧର୍ମ ରୁ ଅଧିକ
ସବୁ ଦେଖନ୍ତୁସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷା
ସେହି ଶିକ୍ଷା, ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ