स्नात्र पूजा (प्रभुको अभिषेक) – पंडित वीरविजयजी कृत
यो जैन धर्मको एक महत्त्वपूर्ण पूजा विधि हो, जसमा प्रभुको मूर्तिलाई पंचामृतले स्नान गराइन्छ र विभिन्न मन्त्र तथा स्तोत्रहरू पढिन्छ।
पूजा विधि र नियम
1तयारी र शुद्धिकरण
वेदी र तीर्थंकर मूर्तिलाई सफा गर्नुहोस्। पूजा सामग्रीहरू जम्मा गर्नुहोस्: पानीसहितको कलश (पवित्र भाँडो), दूध, चन्दनको लेप, चामलका दानाहरू, फूलहरू, धूप, दियो र नयाँ कपडा। भक्तले नुहाएर सफा कपडा लगाउनु पर्छ, जुन शारीरिक र मानसिक शुद्धताको प्रतीक हो।
2आवाहन र संकल्प
मूर्तिको अगाडि उभिएर हात जोडी पवित्र मन्त्र (जस्तै 'ओम नमो अरिहंतानम्') जप गर्नुहोस् ताकि तीर्थंकरको उपस्थितिलाई आमन्त्रण गर्न सकियोस्। त्यसपछि स्नात्र पूजा गर्ने आफ्नो उद्देश्य संकल्प गर्नुहोस् र आध्यात्मिक शुद्धि तथा आशीर्वादको लागि प्रार्थना गर्नुहोस्।
3शुद्ध जलले अभिषेक
कलशबाट शुद्ध पानीलाई मन्त्र जप्दै मूर्तिको टाउकोदेखि खुट्टासम्म सुम्सुमाउँदै खन्याउनुहोस्। यसले कर्मको अपवित्रतालाई धुने र दैविक गुणहरू जगाउन प्रतीक हो। इच्छा भए दूध र पानीको मिश्रण प्रयोग गरेर यो चरण दोहोराउनुहोस्।
4चन्दनले परिपत्रगर्ने (लेपन)
नरम कपडाले मूर्ति सुकाएपछि तीर्थकरको मुहार र शरीरम चन्दनको देप लगाउनुहोस्। चन्दन पुण्य, शान्ति, र विकारहरूको शीतलताको प्रतीक हो।
5चामल र फूलको अर्पण
मूर्ति माथि अखण्ड चामल (अक्षत) अर्जन गन्नुहोस्, त्यसपा जैसें मखमली वा चम्पा फूलहरू चढाउनुहोस्। चामलले प्रचुरता र समृद्धि जनाउँछ; फूलहरूले भक्ति र आत्माको विकासको प्रतीक हो।
6धूप र दियो बाली प्रजाज्वलन
धूप (अगरबाYṅga्) र घर शुद्ध गरिन्छ। धूपकई मूर्ता समुखु वलाए पराई वायुमंडल शुद्ध गर्ननुहोस्, त्यैपछि दिपकलाई घडियाल दिशामेण घुमाङर आरती गान सुन्दुत्ती भक्तक भजन या कीर्तन सहेर गानुहोस्।
7आरती
भक्ति गीत गाउँदै मूर्तिको अगाडि गोलाकार गतिमा प्रज्वलित दीप चढाउनुहोस्, स्नान अनुष्ठानको समाप्तिलाई प्रकाशले चिन्ह्याउँदै।
8अन्तिम प्रार्थना र सम्पन्नता
हात जोडम अांाग बन्द गरनुहोस् र भक्तामर ओत्रो सार्य वा सामान्य समर्पण जोशमस्त खेपा जपे भन संपन्न ङर्नुहोस्। तींक्ता ज्ञान र त्यार्मुक्ति देखा शाशुंभा गरिअउन। त् बाजान न्यु벽ंहरा ल्याआ जि़पछि आयो।.
श्लोक
प्राथमिक तयारीको रूपमा, पहिले तीन सुन्दर पाट राखेर त्यसमाथि सिंहासन राख्ने। तल्लो पाटको बीचमा केसरले स्वस्तिक बनाई त्यसमाथि चामल राखेर नरिवल राख्ने। सिंहासनको बीचमा केसरले स्वस्तिक बनाई त्यसमाथि रुपैयाँको सिक्का राखेर तीन नवकार गनेर धातुको प्रतिमालाई बसाल्ने। प्रतिमाको दाहिनेतिर, प्रतिमाको नाकको उचाइसम्म घ्यूको बत्ती राख्ने। पछि स्नात्र पूजा गर्ने व्यक्तिले नाडाछडी बाँधेर हातमा पञ्चामृत (दूध, दही, चिनी, घ्यू र पानीको मिश्रण) भरिएको कलश लिएर तीन नवकार गनेर प्रभु र सिद्धचक्रलाई स्नान गराउने। त्यसपछि बालाकुंची गरेर पानीले स्नान गराएर तीन कपडाले अङ्ग पुछेर केसरले पूजा गर्ने। पछि हात धोएर आफ्नो दाहिने हातको हत्केलामा केसरको स्वस्तिक बनाउने। अन्तमा स्नात्र गर्ने व्यक्तिले कुसुमांजलि (केसर, चामल र फूलको मिश्रण)को थाल लिएर उभिने।
श्लोक 1
प्रतिदिन शान्तिको सरस सुधारसको सागर, अत्यन्त पवित्र, गुणरत्नहरूको महान् भण्डार, भव्यजीवरूपी कमललाई बोध गराउने सूर्य, यस्ता जिनेश्वरलाई म प्रणाम गर्दछु।
श्लोक 2
आभूषणहरू हटाएर, विवेकपूर्वक प्रतिमालाई राख्नुहोस्। स्नान पीठमा स्थापना गरेर, जल अभिषेक गर्नुहोस्।
श्लोक 3
जिनको जन्म समयमा, मेरु पर्वतको शिखरमा, रत्न र सुवर्णको कलशले देव र असुरहरूले स्नान गराए। ती धन्य छन् जसले तिमीलाई देखे।
श्लोक 4
निर्मल जलको कलशले स्नान गराउनुहोस्, अमूल्य वस्त्र धारण गराउनुहोस्। हे आदि जिनेन्द्र, कुसुमांजलि अर्पण गर्दछु, सिद्धस्वरूपी अङ्ग पखाल्नुहोस्।
श्लोक 5
आत्मा निर्मल र कोमल हुन्छ, हे आदि जिनेन्द्र, कुसुमांजलि अर्पण गर्दछु।
श्लोक 6
दाहिने औंठामा कुसुमांजलि राख्नुहोस्।
श्लोक 7
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
Daily or auspicious lunar days (Ekadashi, Purnima, Pradosham)
Brahma Muhurta (4:00 AM – 6:00 AM) or Evening Dusk (Sandhya)
Ghee lamp (Deepa), Incense (Dhoopa), Fresh flowers & Water offering
- Peace of mind, spiritual upliftment, and harmonious energy in the home
पृष्ठभूमि
यो जैन परम्पराको ‘स्नात्र पूजा’ (प्रभुको अभिषेक) हो, जसमा प्रभुको मूर्तिलाई पंचामृत (दूध, दही, घिउ, मह र पानी)ले स्नान गराइन्छ। यसको रचना परम्परागत रूपमा पंडित श्री वीरविजयजीले गरेको मानिन्छ। यो पूजा प्रायः दैनिक पूजा वा विशेष पर्वहरू (जस्तै पर्युषण)मा गरिन्छ, र यसमा मूर्तिलाई विशेष विधिले सजाएर स्नान गराइन्छ र भक्तिभावपूर्ण स्तोत्र पढिन्छ।
कथा र महिमा
यस लेखमा स्नात्र पूजा के हो, यसको आध्यात्मिक अर्थ र यो पर्व तथा शुभ अवसरमा किन र कसरी गरिन्छ भन्ने सामान्य जानकारी प्रस्तुत गरिएको छ।
पूरा कथा पढ्नुहोस् →यस पाठको बारेमा
रचयिता: Pandit Veervijayji
Pandit Veervijayji का थप रचनाहरू
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
स्नात्र पूजा का अर्थ
यह जैन परंपरा का एक पवित्र अनुष्ठान है जिसमें प्रभु की प्रतिमा को पंचामृत (दूध, दही, शकर, घी और पानी का मिश्रण) से स्नान कराया जाता है। यह प्रतीकात्मक रूप से आत्मा की शुद्धि और भक्ति के समर्पण को दर्शाता है।
कुसुमांजलि का महत्व
कुसुमांजलि केसर, चावल और पुष्प का मिश्रण है, जिसे प्रतिमा के अंग पर चढ़ाया जाता है। यह भक्त द्वारा अपने जीवन के श्रेष्ठतम भावों को प्रभु को अर्पित करने का प्रतीक है।
काव्य की शैली
पहला श्लोक 'द्रुतविलंबित' नामक संस्कृत छंद में रचा गया है, जो अपनी लय और सौंदर्य के लिए जाना जाता है। इसमें जिनेश्वर को 'सरस-शांति-सुधारस सागर' (शांति और अमृत के समुद्र) कहकर उनकी महिमा का गुणगान किया गया है।
दोहे का संदेश
दोहे में कहा गया है कि प्रतिमा को विवेक (समझदारी) के साथ स्थापित करके जल से अभिषेक करना चाहिए। यह बाहरी शुद्धि के साथ-साथ आंतरिक सजगता और भावना की पवित्रता पर जोर देता है।
ऐतिहासिक संदर्भ
गाथा में भगवान जिनेश्वर के जन्म के समय देवों और असुरों द्वारा मेरु पर्वत पर रत्न और स्वर्ण के कलशों से उनका अभिषेक करने का उल्लेख है। यह घटना जैन धर्म में अत्यंत शुभ और पवित्र मानी जाती है।
रचयिता
इस स्तोत्र के रचयिता पंडित श्री वीरविजयजी हैं, जो जैन दार्शनिक और कवि थे। उनकी रचनाएँ भक्ति और ज्ञान के अद्भुत समन्वय के लिए प्रसिद्ध हैं।
Mahavira
जैन धर्म बाट थप
सबै हेर्नुहोस्सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित