पद्यानि
सर्वे त्रस्यन्ति दण्डात् सर्वे बिभ्यति मृत्योः। आत्मानमुपमां कृत्वा न हन्यान्न घातयेत्॥
श्लोकः 1
सर्वे त्रस्यन्ति दण्डात् सर्वेषां जीवितं प्रियम्। आत्मानमुपमां कृत्वा न हन्यान्न घातयेत्॥
श्लोकः 2
सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन विहिंसति। आत्मनः सुखमन्विच्छन् प्रेत्य स न लभते सुखम्॥
श्लोकः 3
सुखकामानि भूतानि यो दण्डेन न हिंसति। आत्मनः सुखमन्विच्छन् प्रेत्य स लभते सुखम्॥
श्लोकः 4
मावोचः परुषं कञ्चिदुक्ताः प्रतिवदेयुस्त्वाम्। दुःखा हि संरम्भकथा प्रतिदण्डाः स्पृशेयुस्त्वाम्॥
श्लोकः 5
सचेन्नेरयस्यात्मानं कंस उपहतो यथा। एष प्राप्तोऽसि निर्वाणं संरम्भस्ते न विद्यते॥
श्लोकः 6
यथा दण्डेन गोपालो गाः प्राजयति गोचरम्। एवं जरा च मृत्युश्च आयुः प्राजयतः प्राणिनाम्॥
श्लोकः 7
अथ पापानि कर्माणि कुर्वन् बालो न बुध्यते। स्वकैः कर्मभिर्दुर्मेधा अग्निदग्ध इव तप्यते॥
श्लोकः 8
यो दण्डेन अदण्डेषु अप्रदुष्टेषु दुष्यति। दशानामन्यतमं स्थानं क्षिप्रमेव निगच्छति॥
श्लोकः 9
वेदनां परुषां हानिं शरीरस्य च भेदनम्। गुरुं वाप्याबाधं चित्तक्षेपं च प्राप्नुयात्॥
श्लोकः 10
राजतो वोपसर्गमभ्याख्यानं च दारुणम्। परिक्षयं च ज्ञातीनां भोगानां च प्रभङ्गुरम्॥
श्लोकः 11
अथ वास्य अगाराणि अग्निर्दहति पावकः। कायस्य भेदाद् दुष्प्रज्ञो निरयं सोऽपपद्यते॥
श्लोकः 12
न नग्नचर्या न जटा न पङ्का नानाशाकाः स्थण्डिलशायिका वा। रजश्च जल्पमुत्कुटिकप्रधानं शोधयन्ति मर्त्यमवितीर्णकाङ्क्षम्॥
श्लोकः 13
अलङ्कृतश्चेदपि समं चरेत शान्तो दान्तो नियतो ब्रह्मचारी। सर्वेषु भूतेषु निधाय दण्डं स ब्राह्मणः स श्रमणः स भिक्षुः॥
श्लोकः 14
ह्रीनिरुद्धः पुरुषः कश्चिल्लोकेषु विद्यते। यो निन्दामपबोधति अश्वो भद्रः कशामिव॥
श्लोकः 15
अश्वो यथा भद्रः कशानिविष्ट आतापिनः संवेगिनो भवत। श्रद्धया शीलेन च वीर्येण च समाधिना धर्मविनिश्चयेन च। संपन्नविद्याचरणाः प्रतिस्मृता हास्यथ दुःखमिदमनल्पकम्॥
श्लोकः 16
उदकं हि नयन्ति नेत्राः इषुकारा नमयन्ति तेजनम्। दारु नमयन्ति तक्षका आत्मानं दमयन्ति सुव्रताः॥
श्लोकः 17
पृष्ठभूमिः
इदं प्रकरणं पालिधम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) दण्डवग्गः, गाथाः 129–145। मुख्यतः जेतवने उपदिष्टा दण्डवग्गस्य गाथाः प्राचीनकोसलमगधयोः हिंसात्मकेषु तनावपूर्णेषु सामाजिकप्रसङ्गेषु प्रवृत्ताः। धम्मपदट्ठकथा तान् प्रसङ्गान् वर्णयति — बालकसमूहाः निर्दोषं सर्पं निर्दोषान् श्वानो वा यष्टिभिः पीडयन्ति स्म (गाथाः 129–130); आयुष्मतो महामोग्गल्लानस्य पूर्वजन्मकर्मवशात् भाडितचौरैः कृतः प्राणघातकः प्रहारः (गाथाः 137–140); राजवस्त्रधारी विलासी अमात्यः सन्ततिः निब्बाणं प्राप्तवान् (गाथा 142) च।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
सर्वत्र स्वर्णिमः नीति (गाथा 129–130)
सर्वे दण्डे त्रस्यन्ति, सर्वे मृत्युम् भीत्वा जीवितं सर्वेभ्यः प्रियम्। आत्मानमुपमां कृत्वा न हन्यात् न घातयेत्।
जरामृत्युरूपो गोपालः (गाथा 135)
यथा गोपालः दण्डेन गाः गोचरं प्रजयति, तथैव जरा मृत्युश्च जीवितानाम् आयुः मृत्योः पथं प्रजयतः।
निरपराधेषु प्रहारस्य दशफलानि (गाथा 137–140)
यः दण्डेन अदण्डेषु अप्रदुष्टेषु दुष्यति, सः शीघ्रमेव दशानामन्यतमं दुःखं प्राप्नोति: परुषं वेदनां, आपदं, शरीराङ्गभङ्गं, गुरुं रोगं, चित्तविकारम्, राजकोपं, दारुणं अभ्याख्यानम्, ज्ञातीनां परिक्षयम्, भोगानां प्रभङ्गुरताम्, अथवा गृहाग्निम्, तत्पश्चात् नरकपुनर्भवम्।
आन्तरिकः शुद्धि बाह्यतपसां वरीयसी (गाथा 141)
न नग्नचर्या न जटाधारणम् न पङ्कलेपनम् न अनाशनम् न भूमिशयनम् न रजोविलेपनम् न वा उक्कुटिकासनम् कस्मैचिद् अपि आन्तरिकसंशयविकारहीनं पुरुषं शुद्धं कर्तुं शक्नोति।
आर्यश्वः कशामपेक्षते (गाथा 143–144)
लोकेषु दुर्लभः सः पुरुषः यः लज्जया नियतः निन्दां पूर्वमेव ज्ञात्वा परिवर्जयति, यथा आर्यश्वः कशां स्वीकर्तुम् इच्छति। उत्साहपूर्वितः त्वं अपि एतत् विशालं दुःखचक्रं परिवर्जय।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता