पद्यानि
290. मात्रासुखपरित्यागात्, पश्येच्चेद् विपुलं सुखम्। त्यजेन्मात्रासुखं धीरः, संपश्यन् विपुलं सुखम्॥
श्लोकः 1
291. परदुःखोपधानेन, आत्मनः सुखमिच्छति। वैरसंसर्गसंसृष्टः, वैरात् स न परिमुच्यते॥
श्लोकः 2
292. यद्धि कृत्यं तदपविद्धम्, अकृत्यं पुनः क्रियते। उन्नलानां प्रमत्तानां, तेषां वर्द्धन्ते आस्रवाः॥
श्लोकः 3
293. येषां च सुसमारब्धा, नित्यं कायगता स्मृतिः। अकृत्यं ते न सेवन्ते, कृत्ये सातत्यकारिणः। स्मृतानां संप्रजानानाम्, अस्तं गच्छन्त्यास्रवाः॥
श्लोकः 4
294. मातरं पितरं हत्वा, राजानौ द्वौ च क्षत्रियौ। राष्ट्रं सानुचरं हत्वा, अनीघो याति ब्राह्मणः॥
श्लोकः 5
295. मातरं (तृष्णां) पितरं (मानम्) च हत्वा, द्वौ विद्वांसौ (ब्राह्मणौ) राजानौ च हत्वा, व्याघ्रतुल्यान् भयङ्करान् पञ्च नीवरणान् (कामच्छन्दं, व्यापादं, स्त्यानमिद्धम्, औद्धत्यकौकृत्यं, विचिकित्सां) विनाश्य — अनीघः सन्तः निर्विघ्नः विचरति।
श्लोकः 6
296. सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते, सदा गौतमश्रावकाः। येषां दिवा च रात्रौ च, नित्यं बुद्धगता स्मृतिः॥
श्लोकः 7
297. सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते, सदा गौतमश्रावकाः। येषां दिवा च रात्रौ च, नित्यं धर्मगता स्मृतिः॥
श्लोकः 8
298. सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते, सदा गौतमश्रावकाः। येषां दिवा च रात्रौ च, नित्यं संघगता स्मृतिः॥
श्लोकः 9
299. सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते, सदा गौतमश्रावकाः। येषां दिवा च रात्रौ च, नित्यं कायगता स्मृतिः॥
श्लोकः 10
300. सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते, सदा गौतमश्रावकाः। येषां दिवा च रात्रौ च, अहिंसायां रतं मनः॥
श्लोकः 11
301. सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते, सदा गौतमश्रावकाः। येषां दिवा च रात्रौ च, भावनायां रतं मनः॥
श्लोकः 12
302. दुष्प्रव्रज्यं दुरभिरमं, दुरावासा गृहा दुःखाः। दुःखोऽसमानसंवासः, दुःखानुपतितोऽध्वगः। तस्मान्न चाध्वगः स्यात्, न च दुःखानुपतितः स्यात्॥
श्लोकः 13
303. श्रद्धावान् शीलसंपन्नः, यशोभोगसमर्पितः। यं यं प्रदेशं भजते, तत्र तत्रैव पूजितः॥
श्लोकः 14
304. दूरे सन्तः प्रकाशन्ते, हिमवानिव पर्वतः। असन्त इह न दृश्यन्ते, रात्रौ क्षिप्ता यथा शराः॥
श्लोकः 15
305. एकासनमेकशय्यम्, एकश्चरन्नन्द्रितः। एको दमयन्नात्मानं, वनान्ते रमितः स्यात्॥
श्लोकः 16
पृष्ठभूमिः
अयं पकिण्णकवर्गः पालित्रिपिटकस्य धम्मपदे एकविंशोऽध्यायः। राजगहे वेसालियां सावत्थ्यां च भाषितोऽयं वर्गो गृहस्थानां प्रव्रजितानां च जीवने नानाविधान् व्यावहारिकान् संशयान् प्रतिपादयति। गाथा 290 राजगहस्य वेळुवने उक्ता, यदा वेसालीयात्रायां बुद्धेन प्राप्तान् महतः सत्कारान् भिक्षवः सविस्मयम् अकथयन्; भगवान् अवदत् यत् ते तस्यैव पूर्वकर्मणः फलम्, यदा सः शङ्खनामा ब्राह्मणः सन् स्वपुत्रस्य प्रत्येकबुद्धस्य चैत्यं सम्मानयितुम् अल्पं सुखं तत्याज। गाथे 294–295 भिक्षुसमूहाय उक्ते, ये विरोधाभासमयेन लाक्षणिकवचनेन विस्मिता आसन्, यावद् बुद्धः व्याख्यातवान् यत् 'माता' तृष्णा (या पुनर्भवं जनयति), 'पिता' मानः, 'द्वौ राजानौ' शाश्वतदृष्टिः उच्छेददृष्टिश्चेति, 'राज्यं' तु द्वादशायतनानि इति। गाथाः 296–301 राजगहे काष्ठाहर्तुः पुत्राय उक्ताः, यः त्रिरत्नस्मृत्या आश्चर्यवत् सङ्कटात् प्राणान् अरक्षत्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Attributed to the Buddha
Attributed to the Buddha स्य अन्ये रचनाः
ज्ञातव्य-विशेषः
अल्पसुखपरित्याग (गाथा २९०)
यदि थोडेँ सुखस्य त्यागेन विपुलसुखं लभ्यते, तर्हि बुद्धिमान् तं महत्सुखं दृष्ट्वा अल्पसुखं त्यजेत्।
मातृपित्रृवधस्य गूढरूपक (गाथा २९४-२९५)
मातरं (पुनर्जन्मदानिनीं तृष्णां) पितरं (अहंकारम्) हत्वा, द्वौ क्षत्रियराजानौ (शाश्वतवादोच्छेदवादौ) मार्जयित्वा, राष्ट्रं (षड्विंशतिइंद्रियार्थान्) करदातृना (तृष्णयासंयोजनेन) सह नाशयित्वा—सत्यब्राह्मणः निष्पापः शांतश्च विचरति।
गौतमशिष्याणां षट्जाग्रताः (गाथा २९६-३०१)
गौतमबुद्धशिष्याः सदा सुप्रबुद्धाः जाग्रन्ति, येषां चित्तं दिवारात्रिं निरन्तरम्: (१) बुद्धे, (२) धर्मे, (३) संघे, (४) कायानुपश्यने, (५) अहिंसायां, (६) भावनायां लीनं भवति।
सत्पुरुषाणां दिव्यप्रकाशः (गाथा ३०४)
सत्पुरुषाः दूरतः हिमवच्छित्रशिखरवत् प्रकाशन्ते; किंतु दुर्मार्गीः अदृश्यालोकरात्रौ प्रक्षिप्ताः शरा इव अदृश्यमानाः भवन्ति।
एकान्तपरमशांतिः (गाथा ३०५)
एकाकी उपविष्टः, एकाकी शयनः, एकाकी निरालस्यः संचरन्, एकाकी स्वमातमानं दमयन्, साधकः वनान्ते परमानन्दं लभते।
विषयानुसारं अन्वेषयतु