Bhajan

एतद्भजनं मीराबायाः श्रीकृष्णे परमभक्तिं वर्णयति। सा राजमहलं त्यक्त्वा सन्तसङ्गेन हरिगुणगानं कुर्वती विषमप्यमृतमिव पपौ।

इदं षोडशशताब्दीकवयित्र्या मीराबाय्या विरचितं भक्तिगीतम्। अत्र सा कृष्णं स्वनेत्रयोः निवसितुं प्रार्थयति। तस्य श्यामसुन्दरं रूपं, विशालनेत्रे, वेणुं, आभूषणानि च प्रेम्णा वर्णयन्ती भक्तेषु तस्य दयां गायति।

इदं भक्तिकाव्यं कबीरमहाकवेः विरचितम्, यत्र सूक्ष्मवस्त्रस्य प्रतीकेन शरीरं वा आत्मा वा रामभक्तिरसेन रञ्जितं वर्ण्यते। अत्र जीवनं क्षणिकमिति उपदिश्यते, यथा परेषाम् आनन्दाय जीवितव्यम्।

इदं लघु स्तोत्रं भगवतः श्रीकृष्णस्य मदनगोपालरूपं वर्णयति। अत्र गोपालस्य गोष्ठे गवां मध्ये क्रीडा चित्रिता।

इदं सरलं कीर्तनं श्रीकृष्णस्य गोविन्दगोपालराधारमणनामधेयानि पुनरुक्त्या उच्चारयति। भक्त्या मनः समाधातुं भगवतः स्मरणं कर्तुं च प्रयुज्यते।

हिन्दीभाषायां रचितः आनन्दप्रदः भजनः यः श्रीकृष्णस्य बहूनि प्रियनामानि उच्चारयति, तस्य सौन्दर्यं, बालक्रीडाः, दिव्यतां च वर्णयति।

इदं सरलं पुनरुक्तभजनम् यत्र भगवान् सर्वनामरूपातीतः परमसत्यत्वेन स्तूयते, तं रामं (परब्रह्म) श्यामं (राधावल्लभं कृष्णम्) च आह्वयति। अस्य पुनरुक्तिः 'जग में साचो तेरो नाम' इति — 'भुवने तव नामैव सत्यम्' इति अर्थं बोधयति, यद् भगवान् एव परिवर्तनशीले जगते एको नित्यः सत्यः इति द्योतयति।

इदं भक्तिगीतं हिन्दुधर्मे प्रिये द्वे नामनी — रामः कृष्णः (श्यामः इति अपि कथ्यते) — तयोः समानं बलं प्रेम कृपां च स्तौति।

इदं हर्षदं भक्तिगानं यद् भगवंतं प्रार्थयति यादृशं तं विविधदिव्यरूपैः (रामः, कृष्णः, शिवः, विष्णुः, गणेशः) समागच्छेः, प्रत्येकं कलत्रेण प्रतिमुख्यवस्तुना च सहितः, तदा तं देवंनित्यं प्रादुर्भूय भक्तमाशीषतैति।

एतद् भक्तिगीतं (भजनम्) अस्ति यत् भगवतः श्रीरामस्य तस्य पत्न्याश्च सीताया नामानि पुनः पुनः उच्चारयति, रामचरितमानसात् गृहीतैः श्लोकैः सहितम्। एतत् विश्वासस्य, धैर्यस्य, दैविकसंकल्पस्य च शक्तिं प्रतिपादयति। ध्यानार्थं सामूहिकपूजायाश्च रूपेण बहुप्रचलितमस्ति।

इदं काव्यम् पञ्चदशशताब्दीयस्य कबीरनाम्नः मुनेः स्मारयति यत् दिव्यं न पवित्रेषु भवनेषु न वा क्रियासु विद्यते, किन्तु अत्रैव प्रतिनिश्वासे वर्तते।

इदं भक्तिगीतं भगवन्तं शिवं परिभ्रमन्तं योगिनम् (पवित्रं तपस्विनम्) रूपेण स्तुवति, यस्य दैवी प्रकृतिः सामान्यबोधात् गुपिता अस्ति। इदम् अपि भगवान् कृष्णस्य कथाः संयोज्य तयोः स्तुतिम् एकस्मिन् हृद्गते प्रार्थने मिश्रयति।

इदं सजीवं भक्तिगीतं (भजनः) यत् श्रीकृष्णस्य, नन्दयशोदयोः प्रियपुत्रस्य, महिमानं गायति। इदं श्रोतॄन् आह्वयति यत् ते हर्षेण कृष्णस्य स्तुतिं कुर्युः, यः असंख्यब्रह्माण्डानामीश्वरः भक्तानां सुखस्य स्रोतः वर्णितः।

एतत् भजनं (हिन्दुभक्तिगीतं) तम् भावं प्रशंसति यत् कृष्णवंशीप्रतीकं दिव्यप्रेम सर्वेषाम् अस्ति। इदं विशेषतः मीरासन्तीम् रक्षति, एवम् वदति यत् तस्याः कृष्णभक्तिः राधायाः भक्तितः पृथक् नास्ति, यत् च लोकाः अन्यायेन ताम् निन्दन्ति।

इदं भक्तिगीतं भगवतः रामस्य इच्छायाम् आत्मसमर्पणं प्रोत्साहयति, सरलं किन्तु गम्भीरं सन्देशं पुनरुक्तं करोति: 'यथा रामः त्वां रक्षति तथा तिष्ठ।' इदं स्वीकारं, भक्तिं, अभिमानं आसक्तिं च त्यजनं शिक्षयति।

इदं भजनं वर्णयति यत् भक्तः श्रीरामे सम्पूर्णं समर्पयन् गम्भीरं शान्तिं सुखं च अनुभवति। अत्र उपमानानि यथा—तीव्रातपे छाया, तटं प्राप्ता नौका, निर्जले वृष्टिः—दिव्याश्रयस्य आनन्दं व्यञ्जयन्ति।

इदं गीतं कबीरकविना रचितम्। अत्र शरीरं चदरिकारूपेण वर्णितं, या योगमार्गेण वयिता। तस्याः शुद्धतायै प्रार्थना क्रियते।