คันธารชาดก

ชาดกหมายเลข 406 ในพระไตรปิฎกบาลี พระพุทธเจ้าตรัสเพื่ออธิบายเหตุที่สงฆ์กำหนดระยะเวลาที่ภิกษุจะเก็บยาไว้ได้ ข้อกำหนดนี้มีขึ้นเพื่อมิให้แม้เสบียงเล็กน้อยที่ดูสมเหตุสมผลค่อย ๆ กลายเป็นความยึดติดโดยไม่รู้ตัว เพื่อแสดงให้เห็นว่าการสะสมเล็กน้อยเช่นนี้เกิดขึ้นได้ง่ายเพียงใด แม้ในใจที่ได้สละทุกสิ่งอื่นไปแล้ว พระพุทธเจ้าจึงทรงระลึกถึงเรื่องเก่าเรื่องหนึ่ง เป็นเรื่องของกษัตริย์สองพระองค์ที่ต่างก็ได้สละอาณาจักรของตนแล้ว แต่ยังพบว่าความโลภรอคอยอยู่ในเกลือเพียงหยิบมือเดียว

ในอดีตชาตินั้น พระโพธิสัตว์ทรงปกครองแคว้นคันธาระจากนครตักกศิลา ส่วนในแคว้นวิเทหะที่อยู่ใกล้เคียง มีพระราชาที่มีคุณธรรมเสมอกันทรงปกครองนครมิถิลา ทั้งสองพระองค์ไม่เคยได้เฝ้ากันเลยแม้สักครั้ง แต่ผ่านพ่อค้าที่เดินทางระหว่างแคว้นทั้งสอง พระองค์ทั้งสองได้สร้างมิตรภาพขึ้นบนชื่อเสียงและอุดมคติร่วมกันเพียงอย่างเดียว โดยแต่ละพระองค์รู้จักอีกพระองค์หนึ่งเพียงจากคุณธรรมที่ได้รับการเล่าลือ

คืนหนึ่ง ขณะทรงทอดพระเนตรจันทรุปราคาที่ทำให้ท้องฟ้ามืดลง พระราชาแห่งคันธาระทรงตระหนักว่าแม้แสงที่สว่างที่สุดก็อาจถูกกลืนและซ่อนเร้นไปได้ทั้งหมดในชั่วขณะเดียว พระองค์ทรงเห็นในดวงจันทร์ที่มืดลงนั้นถึงชะตากรรมเดียวกันที่รอความยิ่งใหญ่ทุกอย่างที่พระองค์ยังเรียกว่าของตน จึงทรงมอบแผ่นดินให้เหล่าเสนาอำมาตย์ สวมผ้าเปลือกไม้ของนักพรตในป่า และเสด็จไปประทับอยู่ตามลำพังในหิมพานต์

เมื่อพระราชาแห่งวิเทหะทรงทราบว่ามิตรของพระองค์ได้ละทิ้งตักกศิลาเพื่อดำรงชีวิตเป็นฤษี พระองค์ทรงพบว่าไม่อาจอ้างเหตุผลให้ประทับบนบัลลังก์ของตนต่อไปอีกแม้เพียงวันเดียว พระองค์ทรงตั้งคำถามว่าเหตุใดจึงควรยังคงข้องอยู่กับความกังวลเดียวกันที่มิตรของพระองค์ได้ตัดสินแล้วว่าไม่คุ้มค่าที่จะยึดถือ พระองค์ทรงวางมงกุฎของตนไว้บนศีรษะของพระโอรส แล้วเสด็จออกค้นหาป่าเดียวกันกับที่มิตรของพระองค์ได้เลือกไว้

ชายทั้งสอง บัดนี้ปลดเครื่องหมายแห่งพระราชาออกหมดแล้ว ได้พบกันริมสระน้ำบนภูเขาลึกในหิมพานต์ และต่างจำได้ถึงความสง่างามเดียวกันในกิริยาของอีกฝ่าย ซึ่งเคยทำให้ทั้งสองโดดเด่นในราชสำนักของตนเองแต่ละแห่ง ทั้งสองสร้างกระท่อมใบไม้ที่อยู่ติดกัน และตั้งแต่นั้นมาก็ใช้ชีวิตฤษีร่วมกัน โดยดำรงชีพด้วยผลไม้ป่าและใบไม้ธรรมดาที่ป่าให้มา

ระหว่างการบิณฑบาตไปยังหมู่บ้านที่อยู่ชายป่า มีอุบาสกผู้หนึ่งถวายเกลือเล็กน้อยแก่พระราชาแห่งวิเทหะ เพื่อปรุงรสผักป่าที่มิได้มีรสชาติ แทนที่จะใช้เกลือทั้งหมดในคราวเดียว วิเทหะได้เก็บแบ่งไว้ส่วนหนึ่ง โดยคิดในใจว่า วันหนึ่งในอนาคตการบิณฑบาตอาจไม่ได้อะไรเลย และเกลือที่เก็บไว้นั้นจะช่วยปรุงรสอาหารมื้อขาดแคลนนั้นได้เมื่อถึงเวลา

ในเย็นวันนั้น พระโพธิสัตว์ทรงสังเกตเห็นห่อเล็ก ๆ ที่วิเทหะได้มัดไว้อย่างระมัดระวังในชายจีวร และตรัสถามว่ามีสิ่งใดอยู่ในนั้น เมื่อวิเทหะทูลอธิบายว่าพระองค์เก็บไว้เพื่อวันที่หิวกว่านี้ พระโพธิสัตว์ตรัสตอบตรง ๆ โดยมิได้ทรงผ่อนเบาความจริง บุรุษผู้ได้เดินจากไปจากนครหนึ่งหมื่นหกพันนครและคลังสมบัติที่นับมิได้โดยมิได้เหลียวหลัง บัดนี้เริ่มปฏิบัติการยึดถือแบบเดียวกันนั้นในชายผ้าเพียงเล็กน้อยนี้ ซึ่งเป็นสิ่งที่พระองค์ได้สละอาณาจักรเพื่อหนีให้พ้น

วิเทหะมิได้รับคำตักเตือนนั้นด้วยความยินดี ด้วยความเจ็บใจ พระองค์ทูลตอบกลับว่า พระโพธิสัตว์เคยตรัสว่าจะตักเตือนเฉพาะตนเองเท่านั้น เหตุใดบัดนี้จึงมาแก้ไขผู้อื่น การกล่าวตำหนิบุคคลอย่างรุนแรง แม้ถ้อยคำจะเป็นจริง ก็รู้สึกราวกับถูกโกนด้วยมีดทื่อ พระโพธิสัตว์มิได้ถอยหลัง พระองค์ตรัสว่าพระองค์กล่าวไปด้วยธรรม เพราะทรงไม่ชอบอธรรม ผู้ฟังจะขัดเคืองหรือไม่ก็ตาม พระองค์จะยังคงกล่าวความจริง และจะทรงตักเตือนสหายซ้ำแล้วซ้ำอีก มิใช่ปฏิบัติต่อเขาเหมือนช่างปั้นหม้อที่ทำงานเฉพาะกับดินดิบอ่อนนุ่ม เพราะความจริงนั้นยืนยงอยู่

แล้วพระองค์ตรัสถึงผู้คนที่เปรียบเหมือนภาชนะ บางคนได้รับการฝึกฝนในปัญญาและความประพฤติที่ดี บางคนยังมิได้รับการฝึกฝน และเร่ร่อนไปดุจกระบือตาบอด เมื่อได้ฟังเช่นนั้น ความโกรธของวิเทหะจึงสลายลง พระองค์ทูลขอให้ตักเตือนตนตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นไป และทูลขอขมาต่อถ้อยคำที่รุนแรงของพระองค์ พระโพธิสัตว์ทรงอดโทษให้ ไม่มีการสละใดที่จะนับว่าสมบูรณ์ตราบใดที่ยังมีส่วนหนึ่งส่วนใดถูกเก็บซ่อนไว้เงียบ ๆ เพื่อวันพรุ่งนี้ ทั้งสองสหายจึงกลับไปยังหิมพานต์ด้วยกัน ที่ซึ่งพระโพธิสัตว์ทรงประทานกรรมฐานแก่พระองค์ และทั้งสองได้บรรลุฌานสมาบัติและอภิญญา

เมื่อจบเรื่องเล่า พระพุทธเจ้าทรงระบุว่า พระราชาฤษีแห่งวิเทหะคือพระอานนท์ สาวกของพระองค์เอง พระองค์ทรงให้ผู้ฟังเข้าใจว่า พระองค์เองคือพระราชาแห่งคันธาระ ผู้ซึ่งคำถามเพียงข้อเดียวได้เปิดเผยว่า เกลือเพียงหยิบมือหนึ่งยังสามารถแบกน้ำหนักทั้งหมดของอาณาจักรที่ถูกทอดทิ้งได้อย่างไร พระองค์ตรัสอธิบายว่า เป็นเรื่องเก่านี้เองที่อยู่เบื้องหลังข้อกำหนดของสงฆ์ที่จำกัดระยะเวลาการเก็บยาไว้ของภิกษุ พระองค์ประสงค์ให้เข้าใจว่า ไม่ควรให้สาวกของพระองค์คนใดเข้าใจผิดว่าเสบียงเล็กน้อยที่ดูสมเหตุสมผลเป็นสิ่งไร้พิษภัย ทั้งที่มันเป็นเพียงสิ่งที่ดูเหมือนไร้พิษภัยเท่านั้น