गन्धारजातकम्

पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ४०६ बुद्धेन कथितम् आसीत्, यत् सङ्घे भिक्षुः कियत्कालं औषधं सञ्चेतुं शक्नोति इति नियमः किमर्थं स्थापितः इति व्याख्यातुम्। एतत् नियमं लघूनि, युक्तानि इव प्रतीयमानानि प्रावधानानि अपि चुपचापम् आसक्तिषु न परिणमेयुः इति उद्दिश्य निर्मितम्। अन्यत् सर्वं परित्यक्तस्य मनसोऽपि एतादृशः सञ्चयः कथं सुकरं मूलं गृह्णाति इति दर्शयितुं बुद्धः एकां प्राचीनां कथां स्मृतवान्। सा द्वौ राजानौ विषये आसीत्, येषु प्रत्येकः साम्राज्यं परित्यज्य अपि लोभं लवणमुष्टौ प्रतीक्षमाणं प्राप्नोत्।

तस्मिन् पूर्वजन्मनि बोधिसत्त्वः तक्षशिलातः गन्धारं शासति स्म, समीपस्थे विदेहे च तादृशगुणः राजा समानगुणेन मिथिलां शासति स्म। द्वौ सम्राटौ कदापि परस्परस्य सन्निधौ न स्थितौ। तथापि तयोः राज्ययोः मध्ये सञ्चरतां वणिजां द्वारा ते केवलं ख्यात्या समानादर्शैश्च मैत्रीं निर्मितवन्तौ, प्रत्येकः अन्यं केवलं तस्य प्रोक्तेन गुणेन एव जानाति स्म।

एकस्यां रात्रौ चन्द्रग्रहणे गगनं तमसा आवृतं दृष्ट्वा गन्धारराजः एतत् अवगतवान् यत् अतिप्रकाशः अपि एकस्मिन् क्षणे कथं सम्पूर्णतया ग्रस्तः गुप्तश्च भवितुम् अर्हति। तस्मिन् तमसावृते चन्द्रे सः स्वस्य यत् किमपि वैभवं 'स्वकीयम्' इति मन्यते स्म, तस्य समानं भविष्यं पश्यति स्म। सः स्वराज्यं मन्त्रिषु न्यस्य, वनतपस्विनां वल्कवस्त्राणि धृत्वा, एकाकी हिमालयं प्रति निवृत्तः।

यदा विदेहराजः ज्ञातवान् यत् तस्य मित्रं तपस्विजीवनाय तक्षशिलाम् अत्यजत्, तदा तस्य अवगमनं जातं यत् स्वकीये सिंहासने एकमपि दिनम् अधिकं स्थातुं सः औचित्यं न पश्यति। सः प्रश्नितवान् यत् यासु चिन्तासु तस्य मित्रं स्थातुं योग्यं न मन्यते स्म, तासु एव स्वयं किमर्थम् उलझेत्। सः स्वमुकुटं पुत्रस्य शिरसि न्यस्य, यत् वनं मित्रेण वृतम् आसीत् तस्य अन्वेषणाय निर्गतवान्।

उभौ पुरुषौ, इदानीं राजचिह्नरहितौ, हिमालये गभीरे पर्वतीयसरोवरसमीपे परस्परं मिलितौ, परस्परस्य आचारे तम् एव श्रेष्ठत्वं पश्यन्तौ यत् पृथक्-पृथक् दरबारेषु तान् विशिष्टौ अकरोत्। तौ समीपे पर्णकुटीरे निर्मितवन्तौ, तस्मात् दिनात् च वन्यफलैः अरण्यस्य सामान्यपर्णैः च जीवन्तौ तपस्विजीवनं सहैव अपालयताम्।

अरण्यप्रान्ते एकस्मिन् ग्रामे भिक्षाचर्यायां एकः भक्तः विदेहराजाय स्वस्वादरहितानां वन्यशाकानां रसाय किञ्चित् लवणं दत्तवान्। एकवारं सर्वं प्रयोक्तुं स्थाने विदेहः तस्य भागम् अपृथक्कृत्य स्थापितवान्, एतत् मनसि विचार्य यत् भविष्ये कस्मिंश्चित् दिने भिक्षा किमपि न लभेत, तदा सञ्चितं लवणं तस्य दुर्बलभोजनस्य रसाय भवेत्।

तस्मिन् सायंकाले बोधिसत्त्वः विदेहस्य चीवरस्य भञ्जे यत्नपूर्वकं बद्धं लघु पोटलं दृष्टवान्, पृष्टवांश्च किं तत् धारयति इति। यदा विदेहः अवदत् यत् सः तत् एकस्मिन् क्षुधार्ते दिने रक्षति, तदा बोधिसत्त्वः सत्यं मृदुकृत्य विना न, सरलेन उत्तरं दत्तवान्। यः पुरुषः षोडशसहस्रनगराणि अगणितं कोषं च एकवारमपि पश्चाद् अवलोक्य विना परित्यक्तवान्, सः इदानीम् अस्मिन् वस्त्रस्य एकस्मिन् लघौ भञ्जे तदेव लोभम् अभ्यसितुम् आरब्धवान्, यस्मात् पलायितुं सः साम्राज्यं त्यक्तवान् आसीत्।

विदेहः एतां निन्दां सुखेन न स्वीकृतवान्। आहतः सन् सः प्रत्युत्तरं दत्तवान्: बोधिसत्त्वेन पूर्वं कथितम् आसीत् यत् सः केवलं स्वात्मानम् एव शिक्षयिष्यति, तर्हि अधुना अन्यं कथं संशोधयति? सत्यमपि यदा कस्मैचित् कठोरं वक्तव्यं भवति, तदा तत् तस्मै कुण्ठितेन खड्गेन क्षौरवत् प्रतिभाति। बोधिसत्त्वः न अपसृतवान्। सः अवदत् यत् सः धर्मकारणात् वदति, यतः अधर्मः तस्य अप्रियः, श्रोता कुप्यतु वा न वा, सः सत्यं वदिष्यति, मित्रं पुनः पुनः संशोधयिष्यति, न तु तं कुम्भकारवत् व्यवहरिष्यति यः केवलं मृदु आर्द्रं मृत्तिकाम् एव कर्मणि नियोजयति, यतः सत्यं स्थायि भवति।

ततः सः अवदत् यत् मनुष्याः पात्राणि सदृशाः, केचन प्रज्ञया सदाचारेण च शिक्षिताः, अन्ये तु अशिक्षिताः, अन्धमहिषवत् भ्रमन्तः। एतत् श्रुत्वा विदेहस्य क्रोधः शान्तोऽभवत्। सः याचितवान् यत् इतः परं तं सूचयेत्, स्वस्य क्रोधभरितवचनानां कृते च क्षमां याचितवान्, बोधिसत्त्वश्च तं क्षमितवान्। कोऽपि त्यागः पूर्णः वक्तुं न शक्यते, यदा यावत् तस्य कोऽपि अंशः श्वःकृते मौनेन रक्ष्यते; द्वौ मित्रौ सह हिमालयं प्रत्यागतौ, यत्र बोधिसत्त्वः तयोः ध्यानविषयं दत्तवान्, तौ च ध्यानसमापत्तीः अभिज्ञाश्च प्राप्तवन्तौ।

कथायाः अन्ते बुद्धः विदेहस्य तपस्विराजं स्वशिष्यम् आनन्दम् इति परिचितवान्। सः श्रोतृभ्यः अवगमितवान् यत् स्वयं गन्धारस्य स राजा आसीत्, यस्य एकः प्रश्नः प्रकटितवान् यत् लवणमुष्टिरपि कथं परित्यक्तस्य राज्यस्य सम्पूर्णं भारं वोढुं शक्नोति। एषा प्राचीना कथा एव, इति सः अवदत्, सङ्घस्य तं नियमं मूलतः स्थापयति, यः भिक्षोः औषधसञ्चयकालं सीमयति। तस्य कोऽपि अनुयायी, तस्य अभिप्रायः आसीत्, लघुं युक्तं प्रतीयमानं प्रावधानं तस्य निर्दोषवस्तुनः रूपेण न गृह्णीयात्, यत् सः केवलं दृश्यतः इव प्रतीयते।