มิตจินตีชาดก

ชาดกนี้ในพระไตรปิฎกบาลี พระพุทธเจ้าทรงเล่าเกี่ยวกับภิกษุชราสองรูป ซึ่งจำพรรษาร่วมกันในป่าแห่งชนบท และตั้งใจมาตลอดว่าจะเดินทางไปเฝ้าพระพุทธเจ้าเมื่อพ้นพรรษาไปแล้ว ทุกครั้งที่ถึงเวลาจะออกเดินทาง ก็มีเหตุผลใดเหตุผลหนึ่งชักจูงให้รอต่ออีกสักหน่อย วันแล้ววันเล่าผ่านไป จนล่วงเลยไปถึงสามเดือน การเดินทางที่ตั้งใจไว้ก็ยังไม่ได้เริ่มต้น เพื่อให้เห็นผลเสียของการผัดผ่อนที่ไม่มีที่สิ้นสุดเช่นนี้ พระพุทธเจ้าจึงทรงระลึกถึงเรื่องเก่าเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับปลาสามตัวที่เคยอาศัยอยู่ในแม่น้ำใหญ่ใกล้เมืองพาราณสี

ในชาติก่อนนั้น ปลาสามตัวได้สร้างที่อยู่ร่วมกันในน้ำของแม่น้ำ พหุจินติ มีชื่อที่หมายถึงผู้คิดมากเกินไป ชั่งน้ำหนักทุกทางเลือกอยู่ไม่รู้จบ โดยไม่เคยตัดสินใจลงที่ทางใดทางหนึ่ง อัปปจินติ มีชื่อที่หมายถึงผู้คิดน้อยเกินไป ล่องลอยไปในแต่ละวันโดยไม่ได้ใส่ใจอันตรายใดเลยอย่างแท้จริง ส่วนมิตจินติ พระโพธิสัตว์ในชาตินั้น มีชื่อที่หมายถึงผู้คิดอย่างพอเหมาะ ไม่ชะงักงันด้วยการไตร่ตรองอันไม่รู้จบ และไม่ประมาทเพราะความเกียจคร้านง่ายๆ

ในสมัยพระเจ้าพรหมทัตแห่งเมืองพาราณสี ปลาทั้งสามได้ว่ายตามกระแสน้ำลงมาจากแดนป่า มายังช่วงแม่น้ำที่มีผู้คนอาศัยอยู่ ซึ่งเป็นที่ที่ชาวประมงใช้อวน ตาข่ายดักกับ และเครื่องมือทำนองนี้ทำการประมง

มิตจินติเห็นทันทีว่าที่แห่งนี้เป็นอันตราย ท่านบอกสหายทั้งสองว่าชาวประมงใช้อวนและลอบดักที่นี่ และเตือนให้หันกลับไปยังแดนป่าในขณะที่ยังทำได้

พหุจินติและอัปปจินติเป็นผู้เกียจคร้านและโลภ ทั้งสองไม่ยอมไป ทั้งสองผัดผ่อนจากวันหนึ่งสู่อีกวันหนึ่ง จนกระทั่งเวลาล่วงไปสามเดือน สะท้อนการผัดผ่อนของภิกษุทั้งสองรูปนั้น

ต่อมา ชาวประมงได้ทอดอวนลงในแม่น้ำ พหุจินติและอัปปจินติ ซึ่งว่ายนำหน้าไปเพื่อหาอาหาร ได้พุ่งเข้าไปในอวนโดยไม่รู้ตัว มิตจินติซึ่งว่ายตามมาข้างหลัง เห็นอวนและเห็นสิ่งที่เกิดขึ้นกับทั้งสอง ตัวหนึ่งถูกทำลายด้วยความระมัดระวังที่ไม่เคยกลายเป็นการกระทำ อีกตัวถูกทำลายด้วยความประมาทที่ไม่เคยใส่ใจอันตรายอย่างจริงจัง

มิตจินติตั้งใจจะช่วยทั้งสองไว้ ท่านแหวกว่ายรอบอวนและกระแทกน้ำอยู่ด้านหน้า ราวกับปลาที่ฝ่าอวนออกมาได้และกำลังมุ่งขึ้นต้นน้ำ แล้วท่านก็กลับตัวกระแทกน้ำอยู่ด้านหลังอวน ราวกับปลาที่ฝ่าอวนออกมาได้และกำลังมุ่งลงปลายน้ำ

ชาวประมงเข้าใจว่าอวนขาดและปลาหนีไปแล้ว จึงดึงอวนขึ้นจากมุมหนึ่ง ในขณะนั้นเอง ปลาสองตัวที่ติดอยู่ก็ลื่นหลุดออกสู่ผืนน้ำที่เปิดกว้าง และทั้งสามตัวก็ปลอดภัย

พระพุทธเจ้าทรงจบเรื่องโดยหันกลับไปยังภิกษุสองรูป ผู้ซึ่งการผัดผ่อนไม่สิ้นสุดของตนเองได้กักขังพวกท่านไว้ วันแล้ววันเล่า ไม่ให้ไปถึงการเดินทางที่พวกท่านตั้งใจไว้เสมอมา การใคร่ครวญไม่รู้จบของพหุจินติและความล่องลอยอย่างประมาทของอัปปจินติ ในที่สุดเป็นเพียงสองหนทางที่ต่างกันไปยังอวนผืนเดียวกันนั้นเท่านั้น มีเพียงความใส่ใจอย่างพอดีของมิตจินติ ไม่คิดมากเกินไปและไม่คิดน้อยเกินไป ที่นำผู้ใดผู้หนึ่งไปสู่อีกฟากของอันตรายได้อย่างปลอดภัย

เมื่อจบเรื่อง พระพุทธเจ้าทรงระบุตัวภิกษุชราทั้งสองรูปว่าคือพหุจินติและอัปปจินติ จิตที่ชั่งน้ำหนักทางเลือกอยู่ไม่สิ้นสุดโดยไม่เคยเลือก และจิตที่ประมาทเกินกว่าจะชั่งสิ่งใดเลย ในที่สุดย่อมไปถึงจุดเดียวกัน ไม่ว่าจะเริ่มต้นต่างกันเพียงใดก็ตาม การเดินทางที่ถูกผัดออกไปเพราะคิดมากเกินไป ไม่ได้ใกล้จะเกิดขึ้นจริงกว่าการเดินทางที่ไม่เคยถูกคิดถึงตั้งแต่แรกเลย ภิกษุทั้งสองรูปได้ฟังแล้วก็จำรูปแบบเดียวกันนั้นได้ในปลาสองตัวที่ติดอยู่ คือรูปแบบเดียวกับที่การผัดผ่อนซ้ำแล้วซ้ำเล่าของพวกท่านเองได้ดำเนินไป วันแล้ววันเล่า โดยที่ไม่มีใครในพวกท่านเคยสังเกตอย่างชัดเจนในขณะนั้นเลย อรรถกถาเพิ่มเติมว่า ชื่อของปลาทั้งสองนั้นมาจากนิสัยการคิดของพวกมัน และปลาที่ติดอยู่ทั้งสองตัวเป็นหนี้ชีวิตแก่การกระทำอย่างพอดีของมิตจินติ เมื่อพระพุทธเจ้าทรงแสดงอริยสัจสี่แล้ว ภิกษุชราทั้งสองรูปก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล