জৈন ধৰ্মৰ পঞ্চ মহাতীৰ্থ

জৈন দৰ্শনত তীৰ্থ কেৱল এটা ভৌগোলিক স্থান নহয়, ই জাগতিক জন্ম-মৃত্যুৰ সাগৰ পাৰ হোৱাৰ এটা আধ্যাত্মিক ঘাট। ইয়াৰ নাম তীৰ্থংকৰৰ সৈতে একে মূলৰ পৰা আহিছে, তীৰ্থংকৰ হৈছে সেই ঘাট-নিৰ্মাতা যিয়ে আনক পাৰ হোৱাৰ পথ দেখুৱায়। যি ঠাইত এজন তীৰ্থংকৰে জন্ম লৈছিল, সংসাৰ ত্যাগ কৰিছিল, সৰ্বজ্ঞতা লাভ কৰিছিল, বা চূড়ান্ত নিঃশৰ্ত মুক্তি লাভ কৰিছিল, সেই ঠাই শান্ত আধ্যাত্মিক কম্পনেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ পৰে, যিটো তীৰ্থযাত্ৰীসকলে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি বিচাৰি আহিছে। এনে পাঁচটা ঠাইয়ে একেলগে সেই বস্তু গঠন কৰে যাক শ্বেতাম্বৰ জৈনসকলে পঞ্চতীৰ্থ বোলে, অৰ্থাৎ প্ৰধান পাঁচটা তীৰ্থযাত্ৰা: শত্ৰুঞ্জয়, গিৰনাৰ, সম্মেদ শিখৰজী, অষ্টাপদ, আৰু আবু পৰ্বতৰ দিলৱাৰা মন্দিৰসমূহ।

গুজৰাটৰ ভাৱনগৰ জিলাৰ পালিতানাত শত্ৰুঞ্জয় পাহাৰ মূৰ তুলি আছে, যি পাহাৰৰ ওপৰত শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি ভক্তিৰে নিৰ্মিত আটশটাতকৈ অধিক শ্বেত-শিলাৰ মন্দিৰ আছে। পৰম্পৰাৰ মতে প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভদেৱে এই পাহাৰতে নিজৰ প্ৰথম উপদেশ দিছিল, আৰু তেতিয়াৰে পৰা তীৰ্থযাত্ৰীসকলে ইয়াৰ মাটিক সেই শিক্ষাৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ বুলি গণি ইয়াৰ ফালে আহিছে। খালি ভৰিৰে ইয়াৰ সিঁৰিবোৰ উঠা বহুতো জৈন ভক্তৰ বাবে জীৱনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ তীৰ্থযাত্ৰা হৈ আছে।

গুজৰাটৰ সৌৰাষ্ট্ৰৰ সমতলৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি থকা গিৰনাৰৰ দুৰ্গম শিখৰ, দ্বাবিংশ তীৰ্থংকৰ নেমিনাথৰ সৈতে চিৰকালৰ বাবে সংযুক্ত। তেওঁ ইয়াৰ ঢালত কঠোৰ তপস্যা কৰিছিল আৰু ইয়াতেই সৰ্বজ্ঞতা আৰু চূড়ান্ত মুক্তি দুয়োটা লাভ কৰিছিল। ইয়াৰ মন্দিৰ-সমূহলৈ উঠাৰ পথ শত্ৰুঞ্জয়ৰ কোমল উঠনিতকৈ খাড়া আৰু কম উন্নত, আৰু বহুতো তীৰ্থযাত্ৰীয়ে এই কঠিন পথটোকেই এক সাধনাৰ ৰূপ বুলি গণে, যি তপস্যা নেমিনাথে নিজে সহ্য কৰা পৰ্বতৰ লগত মিল খায়।

ঝাৰখণ্ডৰ পাৰসনাথ পাহাৰত সম্মেদ শিখৰজী থিয় হৈ আছে, যি সমগ্ৰ জৈন ধৰ্মৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ এটা শিখৰ। পৰম্পৰাৰ মতে চব্বিশজন তীৰ্থংকৰৰ ভিতৰত বিশজনে, পাৰ্শ্বনাথৰ সৈতে, ইয়াতে মোক্ষ লাভ কৰিছিল। জৈন জগতৰ আন কোনো ঠাইক এক ঠাইতে ইমান বেছি মুক্তিৰ কৃতিত্ব দিয়া নহয়, আৰু যিসকল তীৰ্থযাত্ৰীয়ে ইয়াৰ বহুতো মন্দিৰ-চিহ্নিত শিখৰৰ সম্পূৰ্ণ পৰিক্ৰমা শেষ কৰে, তেওঁলোকে প্ৰায়ে এই আৰোহণক নিজৰ গোটেই জীৱনৰ ভক্তিৰ উচ্চতম বিন্দু বুলি বৰ্ণনা কৰে।

জৈন শাস্ত্ৰত হিমালয় পৰ্বতমালাৰ এটা পৰ্বত হিচাপে বৰ্ণিত অষ্টাপদ, যি কেৱল আঠটা সিঁৰিৰ ধাপ উঠিহে পোৱা যায়, আৰু সেই কাৰণেই ইয়াৰ নাম, সেই পৰ্বতক ঋষভদেৱে নিজেই নিৰ্বাণ লাভ কৰা ঠাই হিচাপে সন্মান কৰা হয়। জৈন ধৰ্মৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু আটাইতকৈ সন্মানিত ধৰ্মগ্ৰন্থ কল্পসূত্ৰ, সেইবোৰ তীৰ্থংকৰৰ জীৱনী সংৰক্ষণ কৰে যিয়ে এই পৰ্বতবোৰক পবিত্ৰতা দিয়ে। ইয়াৰ সঠিক অৱস্থান প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি পণ্ডিত আৰু তীৰ্থযাত্ৰীসকলে আলোচনা কৰি আছে, আৰু আন চাৰিটা তীৰ্থৰ বিপৰীতে, বেছিভাগ জৈনৰ বাবে ইয়াত শাস্ত্ৰ আৰু ভক্তিৰ জৰিয়তে পৌঁছিব লাগে, কোনো সুলভ শাৰীৰিক আৰোহণৰ জৰিয়তে নহয়।

ৰাজস্থানৰ আবু পৰ্বতত দিলৱাৰা মন্দিৰসমূহে সম্পূৰ্ণ ভিন্ন ধৰণৰ কৃতিত্বেৰে পঞ্চতীৰ্থ সম্পূৰ্ণ কৰে: শ্বেত-শিলাক এমন সূক্ষ্মভাৱে খোদাই কৰা হৈছিল যে ই প্ৰায় স্বচ্ছ হৈ পৰিছিল। কোৱা হয় মধ্যযুগীয় পৃষ্ঠপোষকসকলে প্ৰতি সন্ধিয়া মজিয়াৰ পৰা বোৰাই লোৱা শ্বেত-শিলাৰ গুড়ি ওজন কৰি শিল্পীসকলক পাৰিশ্ৰমিক দিছিল। ঋষভদেৱ, নেমিনাথ আৰু পাৰ্শ্বনাথক উৎসৰ্গীকৃত এই মন্দিৰসমূহে, ইয়াক নিৰ্মাণ কৰা তীৰ্থযাত্ৰীসকলে নিজৰ জীৱনত অনুশীলন কৰিবলৈ বিচৰা একেটা অহিংসা আৰু প্ৰশান্তিক শিলাত ৰূপ দিছে।

সকলো পাঁচটা তীৰ্থতে জৈন তীৰ্থযাত্ৰাৰ পৰম্পৰাবোৰে একে আভ্যন্তৰীণ শৃংখলাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। তীৰ্থযাত্ৰীসকলে খালি ভৰিৰে পবিত্ৰ পাহাৰত উঠে, উপবাস পালন কৰে বা সূৰ্যাস্তৰ আগতে কেৱল উতলোৱা পানী লয়, আৰু পথৰ আটাইতকৈ সৰু পোক-পতঙ্গলৈকে প্ৰতিটো জীৱৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ অহিংসা বজাই ৰাখে। ধ্যান, নীৰৱ আত্মচিন্তন, আৰু মুক্ত আৰু জ্ঞানী আত্মাবোৰৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাৰ মূল প্ৰাৰ্থনা নৱকাৰ মন্ত্ৰৰ অবিৰত আবৃত্তিয়ে গোটেই আৰোহণক ভিত্তিৰ পৰা শিখৰলৈ পথ দেখুৱায়।

নমো অৰিহন্তাণং, নমো সিদ্ধাণং, নমো আয়ৰিয়াণং, নমো উৱজ্বায়াণং, নমো লোএ সৱ্ব সাহূণং: অৰিহন্তসকল, সিদ্ধসকল, আধ্যাত্মিক গুৰুসকল, আচাৰ্যসকল, আৰু পৃথিৱীৰ সকলো সাধু-মুনিলৈ প্ৰণাম। এসো পঞ্চ নমুক্কাৰো, সৱ্ব পাৱপ্পণাসণো, মঙ্গলাণং চ সৱ্বেসিং, পঢমং হৱই মঙ্গলং: এই পঞ্চাঙ্গ নমস্কাৰে সকলো পাপ ধ্বংস কৰে আৰু সকলো মঙ্গলময় বস্তুৰ ভিতৰত প্ৰধান। তীৰ্থযাত্ৰীসকলে পাঁচটা তীৰ্থৰ প্ৰতিটোতে এই শব্দবোৰ লৈ উঠে; একে আখৰবোৰে শ'শ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ আৰোহণক সংযুক্ত কৰে, আৰু অষ্টাপদৰ ক্ষেত্ৰত, কমহে লোকে সঁচাকৈ দেখা পৰ্বতটোৰ সৈতেও সংযুক্ত কৰে।

পঞ্চতীৰ্থৰ বাহিৰেও, বিহাৰৰ পাৱাপুৰীয়ে জৈন ভক্তিত নিজস্ব, অতুলনীয় স্থান ধৰি ৰাখিছে: ইয়াতেই চব্বিশতম আৰু শেষ তীৰ্থংকৰ মহাবীৰে নিৰ্বাণ লাভ কৰিছিল, আৰু তেওঁৰ প্ৰয়াণ আজি পদ্মপুখুৰীৰ মাজত থিয় হোৱা এটা শান্ত জল-মন্দিৰে স্মৰণ কৰা হয়। মহাবীৰৰ জীৱনীৰ ওপৰত কল্পসূত্ৰৰ পঞ্চম আৰু শেষ প্ৰবচনে (সংখ্যা ৫) পাৱাপুৰীত তেওঁৰ শেষ ৰাতিটো সঠিকভাৱে লিপিবদ্ধ কৰিছে, ঋতু, পক্ষ, আৰু যি ৰজা হস্তিপালৰ ৰাজ্যত তেওঁ নিৰ্বাণ লাভ কৰিছিল, সেই ৰজাৰ পদবীও উল্লেখ কৰা হৈছে। পাৱাপুৰী পৰম্পৰাগত পাঁচটাৰ বাহিৰত থকাটো কম পবিত্ৰতাৰ চিহ্ন নহয়, বৰঞ্চ ইয়ে প্ৰতিফলিত কৰে যে বহু শতিকা আগতে পঞ্চতীৰ্থক এটা স্বতন্ত্ৰ ভক্তিমূলক সমষ্টি হিচাপে কেনেকৈ গণনা কৰা হৈছিল, মহাবীৰৰ নিজৰ অন্তিম বিশ্ৰামস্থানটো এটা পুৰণি পঞ্চাঙ্গ ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত নিয়ে আঁতৰাই নিজৰ অধিকাৰতে সন্মান কৰিবলৈ এৰি দিয়ে। পাৱাপুৰী যোৱা তীৰ্থযাত্ৰীসকলে প্ৰায়ে ইয়াক তেওঁলোকৰ ভক্তিৰ বাবে পাঁচটাৰ যিকোনো এটাতকৈ কম কেন্দ্ৰীয় নহয় বুলি বৰ্ণনা কৰে, এই স্মৰণ কৰাই দিয়ে যে পঞ্চতীৰ্থ এটা নিৰ্দিষ্ট পৰম্পৰাগত গোট বুজায়, মুক্তিয়ে পৃথিৱীখনক স্পৰ্শ কৰা সকলো ঠাইৰ এক সম্পূৰ্ণ তালিকা নহয়।