પાઉંટા સાહિબ

ઈ.સ. 1685માં, સિરમૌરના રાજા મેદિની પ્રકાશના આમંત્રણથી, યુવાન ગુરુ ગોબિંદ સિંઘ જી શિવાલિક તળેટીમાં યમુના નદીના એક શાંત વળાંક પર પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે “પાઉંટા”, અર્થાત્ પગ મૂકવાનું સ્થાન, તરીકે ઓળખાતી સુરક્ષિત આધ્યાત્મિક છાવણી સ્થાપી. તેમના ચાર વર્ષના નિવાસ દરમિયાન પાઉંટા શીખ પરંપરાની બૌદ્ધિક અને કાવ્યાત્મક રાજધાની બની ગયું. દિવસે સંત-યોદ્ધાઓને તીરંદાજી અને અશ્વારોહી યુદ્ધકળાની તાલીમ અપાતી; સાંજની સભાઓ એક સર્જનહારની સ્તુતિ કરતા સાહિત્યિક પાઠોથી ઝળહળતી, જે અદમ્ય આધ્યાત્મિક નિર્ભયતા, બીર રસ, કેળવતી. ગુરુ ગોબિંદ સિંઘ જી પાઉંટા પહોંચ્યા ત્યારે તેઓ હજુ કિશોરાવસ્થાના અંતિમ તબક્કામાં હતા. નવમા ગુરુના શહીદ થયા પછી, શીખ સમુદાયને નિર્ણાયક ક્ષણે નેતૃત્વની જરૂર હતી, ત્યારે તેમણે પિતા ગુરુ તેગ બહાદુરનું સ્થાન સંભાળ્યું. યમુનાના કાંઠે આ છાવણી જ એ યુવાન નેતૃત્વને પ્રથમ પરિપક્વ રૂપ આપનારું સ્થળ બની.

ગુરુ ગોબિંદ સિંઘ જીએ પાઉંટા સાહિબમાં બાવન વિદ્વાન-કવિઓને આશ્રય આપ્યો. પ્રાચીન મહાકાવ્યો અને સંસ્કૃત તાત્વિક કૃતિઓનો સામાન્ય લોકભાષાઓમાં અનુવાદ કરાવ્યો, જેથી તેમનું જ્ઞાન માત્ર વિદ્વાનો પૂરતું સીમિત ન રહેતાં સામાન્ય ભક્તો સુધી પહોંચે. આ આશ્રય હેઠળ સંસ્કૃત મહાકાવ્યો અને શાસ્ત્રીય તાત્વિક રચનાઓ બ્રજ અને પંજાબી પદ્યમાં ઉતારવામાં આવી. ગુરુએ આને માત્ર સાહિત્યિક શોખ તરીકે નહીં, પરંતુ પાછળથી તેમના ખાલસાને આકાર આપનાર એ જ મોટા ઉદ્દેશ્યના ભાગરૂપે જોયું: પરંપરાના ઊંડા સ્રોતો માત્ર વિદ્વાન વર્ગ દ્વારા મધ્યસ્થી વિના, સામાન્ય ભક્ત સુધી સીધા પહોંચાડવા.

આ કવિઓએ રચેલો કવિ દરબાર દરરોજ સાંજે નદી તરફ મુખ રાખતી છત પર એકત્ર થતો. શીખ પરંપરા આ મેળાવડાને એક સુવિચારિત નિવેદન તરીકે યાદ કરે છે કે યુદ્ધની તૈયારી અને સાહિત્યિક પરિષ્કાર ગુરુ જે સમુદાયને ઘડી રહ્યા હતા તેમાં ક્યારેય અલગ અલગ પ્રયાસો ન હતા. ભક્તિ પરંપરા એક ઘટના પણ યાદ કરે છે: ગુરુની કોમળ પ્રાર્થના પર યમુનાના ગર્જતા પ્રવાહો શાંત પડી ગયા, જેથી કવિ દરબારના કવિઓ વિઘ્ન વિના પોતાના પદો સંભળાવી શકે. આજે પણ યમુના ગુરુદ્વારાની દીવાલો પાસેથી અસાધારણ શાંતિ સાથે વહે છે.

પાઉંટામાં જ ગુરુ ગોબિંદ સિંઘ જીએ જાપ સાહિબની રચના કરી. આજે ભક્ત શીખો નિત્નેમ નામની દૈનિક પ્રાર્થનાઓના ભાગરૂપે દરરોજ સવારે તેનો પાઠ કરે છે. આ રચનાના એકસો નવ્વાણું પદો એક નમસ્કારથી શરૂ થાય છે, જે સમગ્ર પ્રાર્થનાને તેનો સ્વર આપે છે. તે દરેક નામ અને રૂપથી પરે એક દૈવી સત્તાને સંબોધે છે:

અકાલ ઉસ્તતના મૂળ પદો પણ અહીં જ રચાયાં. બંને રચનાઓ એ જ નદી કિનારાની છત પરથી ઉદ્ભવી જ્યાં કવિ દરબાર દરરોજ સાંજે મળતો; એટલે ગુરુની પોતાની ભક્તિ-કવિતા અને દરબારની સાહિત્યિક વિદ્વત્તા પાઉંટાનાં ચાર વર્ષમાં અલગ અલગ તાંતણા તરીકે નહીં, સાથે સાથે વિકસ્યાં. જાપ સાહિબ અને અકાલ ઉસ્તત મળીને તે નિત્નેમનો ભાગ છે જે નિષ્ઠાવાન શીખો આજે પણ દરરોજ સવારે પઢે છે. એનો અર્થ એ કે 1680ના દાયકામાં આ નદી કિનારાની છત પર ઘડાયેલા શબ્દો અખંડ પરંપરામાં, ત્યારથી દરરોજ ભક્તોના હોઠ પર રહ્યા છે.

બાવીસ વર્ષની વયે, ગુરુ ગોબિંદ સિંઘે 1688 માં નજીકના ભંગાણી ખાતે પોતાનું પ્રથમ રક્ષણાત્મક યુદ્ધ લડી વિજય મેળવ્યો. યુવાન ગુરુની આસપાસ વધી રહેલા અનુયાયીઓથી અસ્વસ્થ થયેલા પડોશી પહાડી શાસકોનું એક સંઘ પાઉંટા તરફ આગળ વધ્યું ત્યારે આ યુદ્ધ થયું. શીખ અને સાથી સેનાઓએ પોતાનું સ્થાન ટકાવી રાખ્યું. આ વિજયને તેના સૈન્ય કદ કરતાં તે જે દર્શાવી ગયો તેના માટે વધુ યાદ કરવામાં આવે છે: નદી કિનારે કાવ્ય અને પ્રાર્થનામાં તાલીમ પામેલો એ જ સમુદાય, જ્યારે સમયે માંગ કરી ત્યારે, ચાર વર્ષમાં પોષેલા મૂલ્યોનો ત્યાગ કર્યા વિના પોતાની રક્ષા કરી શકે છે. ગુરુ ગોબિંદ સિંઘ જીએ પોતે હવે ગુરુદ્વારા તીરગઢી તરીકે ચિહ્નિત ટેકરી પરથી બાણ છોડ્યાં, એ જ છત જ્યાંથી દેખાય છે, જ્યાં કવિ દરબાર માત્ર થોડા મહિના પહેલાં એકત્ર થયો હતો.

આજે ગુરુદ્વારા સંકુલમાં ઐતિહાસિક શસ્ત્રોનું સંગ્રહાલય છે, જેમાં ગુરુ અને પાઉંટામાં તેમની આસપાસ એકત્ર થયેલા યોદ્ધાઓ સાથે સંકળાયેલી સોનાની જડતરવાળી તલવારો, ઢાલો અને હસ્તલિખિત હસ્તપ્રતો પ્રદર્શિત છે. તેની સાથે જ એ જ નદી કિનારે દૈનિક કીર્તન અને લંગર સાથેનું ભક્તિમય જીવન ચાલુ રહે છે, જ્યાં એક સમયે કવિ દરબાર આખી સાંજ પદો સંભળાવતો.