পাওণ্টা সাহিব

১৬৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দত, চিৰমৌৰৰ ৰজা মেদিনী প্ৰকাশৰ আমন্ত্ৰণত, যুবক গুৰু গোবিন্দ সিংহ জী শিৱালিকৰ ভৰিৰ তলত যমুনা নদীৰ এটা শান্ত বঁকত উপনীত হ“ল। তাত তেওঁ ”পাউণ্টা“ নামে পৰিচিত, অৰ্থাৎ ভৰি থোৱাৰ ঠাই, এটা সুৰক্ষিত আধ্যাত্মিক শিবিৰ স্থাপন কৰিলে। তেওঁৰ চাৰি বছৰীয়া বাসকালত পাউণ্টা শিখ ঐতিহ্যৰ বৌদ্ধিক আৰু কাব্যিক ৰাজধানীৰূপে বিকশিত হ”ল। দিনৰ বেলা সন্ত-যোদ্ধাসকলক ধনুৰ্বিদ্যা আৰু অশ্বাৰোহী যুদ্ধকলাৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল; সন্ধিয়াৰ সভাবোৰ এক সৃষ্টিকৰ্তাৰ স্তুতিমূলক সাহিত্যিক পাঠত উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল, যিয়ে অজেয় আধ্যাত্মিক নিৰ্ভীকতা, বীৰ ৰস, লালন কৰিছিল। গুৰু গোবিন্দ সিংহ জী পাউণ্টাত উপনীত হওঁতে তেওঁ কৈশোৰৰ শেষ পৰ্যায়ত আছিল। নৱম গুৰুৰ শহীদ হোৱাৰ পিছত, শিখ সম্প্ৰদায়ক এক গঠনমূলক মুহূৰ্তত নেতৃত্বৰ প্ৰয়োজন আছিল; সেয়ে তেওঁ পিতৃ গুৰু তেগ বাহাদুৰৰ স্থান গ্ৰহণ কৰিলে। যমুনাৰ পাৰৰ এই শিবিৰেই সেই যুবা নেতৃত্বই প্ৰথমবাৰৰ বাবে পৰিপক্ক ৰূপ লাভ কৰা ঠাই হৈ উঠিল।

গুৰু গোবিন্দ সিংহ জীয়ে পাউণ্টা সাহিবত বাহান্ন জন পণ্ডিত-কবিক পৃষ্ঠপোষকতা দিছিল। প্ৰাচীন মহাকাব্য আৰু সংস্কৃত দাৰ্শনিক গ্ৰন্থবোৰ সাধাৰণ মানুহে বুজিব পৰা ভাষালৈ অনুবাদ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল, যাতে সিহঁতৰ জ্ঞান কেৱল পণ্ডিতসকলৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাথাকি সাধাৰণ ভক্তৰ লগত পোনপটীয়াকৈ পৌঁছায়। এই পৃষ্ঠপোষকতাৰ অধীনত সংস্কৃত মহাকাব্য আৰু শাস্ত্ৰীয় দাৰ্শনিক ৰচনাবোৰ ব্ৰজ আৰু পাঞ্জাবী পদ্যলৈ ৰূপান্তৰিত হ“ল। গুৰুৱে ইয়াক কেৱল সাহিত্যিক আমোদ হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ পাছলৈ তেওঁৰ খালসা গঠনৰ যি বৃহত্তৰ উদ্দেশ্য আছিল, তাৰেই অংশ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল: ঐতিহ্যৰ গভীৰতম সম্পদবোৰ কেৱল পণ্ডিত শ্ৰেণীৰ মাজেৰে নহ”ল, সাধাৰণ ভক্তৰ ওচৰলৈ পোনপটীয়াকৈ পৌঁছক।

এই কবিসকলে গঠন কৰা কবি দৰবাৰ প্ৰতিদিনাই সন্ধিয়া নদীমুখী চকীত মিলিত হৈছিল। শিখ ঐতিহ্যই এই সমাগমক এক সুচিন্তিত ঘোষণা হিচাপে স্মৰণ কৰে যে, যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি আৰু সাহিত্যিক পৰিশোধন গুৰুৱে গঢ়ি তোলা সম্প্ৰদায়ত কেতিয়াও পৃথক প্ৰচেষ্টা নাছিল। ভক্তি ঐতিহ্যই এটা ঘটনাও স্মৰণ কৰে: গুৰুৰ কোমল প্ৰাৰ্থনাত যমুনাৰ গৰ্জনকাৰী স্ৰোত শান্ত হৈছিল, যাতে কবি দৰবাৰৰ কবিসকলে বিঘ্নহীনভাৱে নিজৰ পদ আবৃত্তি কৰিব পাৰে। আজিও যমুনা গুৰুদ্বাৰাৰ দেৱালৰ কাষেৰে অসাধাৰণ শান্তিৰে বৈ যায়।

পাউণ্টাতে গুৰু গোবিন্দ সিংহ জীয়ে জাপ সাহিব ৰচনা কৰিছিল। আজি ভক্ত শিখসকলে নিত্যনেম নামৰ দৈনিক প্ৰাৰ্থনাৰ অংশ হিচাপে প্ৰতিদিনাই পুৱাতে ইয়াক আবৃত্তি কৰে। এই ৰচনাৰ এশ নিৰানব্বৈ টা পদ এটা নমস্কাৰৰ সৈতে আৰম্ভ হয়, যিয়ে সমগ্ৰ প্ৰাৰ্থনাটোক সুৰ দিয়ে। ই সকলো নাম আৰু ৰূপৰ অতীত এক ঐশ্বৰিক সত্তাক সম্বোধন কৰে:

অকাল উস্তততৰ মূল পদবোৰো ইয়াতেই ৰচিত হ“ল। দুয়োটা ৰচনা সেই নদী-পাৰৰ চকীৰ পৰাই উদ্ভূত, য”ত কবি দৰবাৰ প্ৰতি সন্ধিয়া মিলিত হৈছিল; সেইবাবে গুৰুৰ নিজস্ব ভক্তি-কবিতা আৰু দৰবাৰৰ সাহিত্যিক পাণ্ডিত্য পাউণ্টাৰ চাৰি বছৰত পৃথক সূতা হিচাপে নহয়, একেলগে বৃদ্ধি পাইছিল। জাপ সাহিব আৰু অকাল উস্তত একেলগে সেই নিত্যনেমৰ অংশ, যি নিষ্ঠাৱান শিখসকলে আজিও প্ৰতিদিনাই পুৱাতে আবৃত্তি কৰে। অৰ্থাৎ ১৬৮০ দশকত এই নদী-পাৰৰ চকীত গঢ় লোৱা শব্দবোৰ এক অবিচ্ছিন্ন অনুষ্ঠানত, তেতিয়াৰে পৰা প্ৰতিদিনে ভক্তসকলৰ ওঁঠত আছে।

বাইশ বছৰ বয়সত, গুৰু গোবিন্দ সিংহে ১৬৮৮ চনত ওচৰৰ ভংগানীত নিজৰ প্ৰথম প্ৰতিৰক্ষামূলক যুদ্ধ কৰি জয়ী হয়। যুবা গুৰুৰ চাৰিওফালে বাঢ়ি অহা অনুগামীসকলক লৈ উদ্বিগ্ন হোৱা ওচৰৰ পাহাৰীয়া শাসকসকলৰ এটা জোট পাউণ্টাৰ ফালে আগবাঢ়ি অহাত এই যুদ্ধ হৈছিল। শিখ আৰু মিত্ৰ বাহিনীয়ে নিজৰ অৱস্থান ৰক্ষা কৰিলে। এই বিজয় ইয়াৰ সামৰিক আয়তনতকৈ ই যি প্ৰকাশ কৰিলে, তাৰ বাবে অধিক স্মৰণীয়: নদী-পাৰত কবিতা আৰু প্ৰাৰ্থনাত প্ৰশিক্ষিত একেটা সম্প্ৰদায়ে, সময়ে দাবী কৰোঁতে, চাৰি বছৰত লালন কৰা মূল্যবোধ ত্যাগ নকৰাকৈ নিজকে ৰক্ষা কৰিব পাৰে। গুৰু গোবিন্দ সিংহ জীয়ে নিজে এতিয়া গুৰুদ্বাৰা তীৰগড়ী বুলি চিহ্নিত টিলাৰ পৰা তীৰ নিক্ষেপ কৰিছিল, কবি দৰবাৰে মাত্ৰ কেইমাহ আগতে মিলিত হোৱা একেটা চকীৰ দৃষ্টিসীমাৰ ভিতৰত।

আজি গুৰুদ্বাৰা কমপ্লেক্সত ঐতিহাসিক অস্ত্ৰৰ এটা সংগ্ৰহালয় আছে, য“ত গুৰু আৰু পাউণ্টাত তেওঁৰ চাৰিওফালে সমবেত হোৱা যোদ্ধাসকলৰ সৈতে জড়িত সোনৰ জড়াব কৰা তৰোৱাল, ঢাল আৰু হাতলিখা পাণ্ডুলিপি প্ৰদৰ্শিত হয়। তাৰ লগে লগে সেই নদী-পাৰতে দৈনিক কীৰ্তন আৰু লঙ্গৰৰ সৈতে ভক্তিময় জীৱন অব্যাহত আছে, য”ত এসময়ত কবি দৰবাৰে সমগ্ৰ সন্ধিয়া পদ আবৃত্তি কৰিছিল।