पौंटा साहिब

सन 1685 मध्ये, सिरमौरचे राजा मेदिनी प्रकाश यांच्या निमंत्रणावरून, तरुण गुरु गोबिंद सिंह जी शिवालिक पायथ्याशी यमुना नदीच्या एका शांत वळणावर आले. तेथे त्यांनी “पाव” म्हणजे पाऊल ठेवण्याची जागा या अर्थाने पौंटा नावाच्या एका तटबंदीयुक्त आध्यात्मिक छावणीची स्थापना केली. त्यांच्या चार वर्षांच्या वास्तव्यात पौंटा शीख परंपरेचे बौद्धिक आणि काव्यिक केंद्र बनले. येथे दिवसा संत-योद्ध्यांना धनुर्विद्या आणि अश्वारोहणाचे प्रशिक्षण दिले जाई, तर संध्याकाळच्या सभा एका निर्माणकर्त्या परमेश्वराची स्तुती करणाऱ्या साहित्यिक पठणांनी उजळून निघत आणि अदम्य आध्यात्मिक निर्भयता, म्हणजेच वीर रस, जोपासत. गुरु गोबिंद सिंह जी पौंटाला आले तेव्हा ते किशोरवयाच्या उत्तरार्धात होते. काही वर्षांपूर्वी, गुरु तेग बहादुर यांच्या हौतात्म्यानंतर शीख समाजाला नेतृत्वाची गरज असताना, त्यांनी पिता गुरु तेग बहादुर यांच्यानंतर दहावे गुरू म्हणून पदभार स्वीकारला होता. यमुनेकाठची ही छावणी त्या तरुण नेतृत्वाने पहिले प्रौढ रूप घेतलेले स्थान ठरली.

गुरु गोबिंद सिंह जींनी पौंटा साहिब येथे बावन्न विद्वान-कवींना आश्रय दिला. प्राचीन महाकाव्ये आणि संस्कृत तात्त्विक अभिजात ग्रंथांचे सुलभ लोकभाषेत अनुवाद करवून घेतले, जेणेकरून त्यांतील ज्ञान केवळ पंडितांपुरते मर्यादित न राहता सामान्य भक्तांपर्यंत पोहोचावे. या आश्रयाखाली संस्कृत महाकाव्ये आणि शास्त्रीय तात्त्विक ग्रंथ ब्रज आणि पंजाबी काव्यरूपात आणले गेले. गुरूंनी हे केवळ साहित्यिक छंद म्हणून नव्हे, तर पुढे त्यांच्या खालसाला आकार देणाऱ्या त्याच मोठ्या हेतूचा भाग म्हणून केले: परंपरेतील सर्वात खोल संसाधने केवळ विद्वानांच्या मध्यस्थीने न येता थेट सामान्य भक्ताच्या हाती पोहोचावीत.

हे कवी ज्या कवी दरबारात एकत्र येत, तो दररोज संध्याकाळी नदीकडे तोंड असलेल्या पायरीवर भरत असे. शीख परंपरा या सभेची आठवण अशी ठेवते की लष्करी तयारी आणि साहित्यिक परिष्कार हे समाजाला घडवणाऱ्या गुरूंच्या दृष्टीने कधीही वेगळे मार्ग नव्हते. भक्तिपरंपरा सांगते की गुरूंच्या सौम्य प्रार्थनेने यमुनेचे खळाळणारे प्रवाह शांत झाले, जेणेकरून कवी दरबारातील कवींना व्यत्ययाविना आपली काव्यपठणे करता आली; आजही यमुना गुरुद्वाराच्या भिंतींजवळून असामान्य शांततेने वाहते.

पौंटा येथेच गुरु गोबिंद सिंह जींनी जाप साहिब रचले, जे आज शीख भक्त दररोज सकाळी नित्यनेमाच्या प्रार्थनांचा भाग म्हणून पठण करतात. या रचनेचे एकशे नव्व्याण्णव छंद एका अभिवादनाने सुरू होतात, जे संपूर्ण प्रार्थनेला सूर देते. ते नावे आणि रूपांच्या पलीकडील दिव्यत्वाला संबोधित करते:

अकाल उस्तताचे मूलभूत छंदही येथेच रचले गेले. या दोन्ही रचना त्याच नदीकाठच्या पायरीवरून उगवल्या, जिथे कवी दरबार दररोज संध्याकाळी भरत असे; त्यामुळे गुरूंची स्वतःची भक्तिकाव्यरचना आणि दरबाराची साहित्यिक विद्वत्ता पौंटाच्या चार वर्षांतील वेगळे धागे न राहता एकत्र वाढली. जाप साहिब आणि अकाल उस्तत मिळून आजही निष्ठावान शीख दररोज सकाळी म्हणत असलेल्या नित्यनेमाचा भाग बनतात; याचा अर्थ १६८० च्या दशकात या नदीकाठच्या पायरीवर घडलेले शब्द अखंड परंपरेत, तेव्हापासून दररोज भक्तांच्या ओठांवर आहेत.

वयाच्या बाविसाव्या वर्षी, 1688 मध्ये, गुरु गोबिंद सिंह जींनी जवळच्या भंगाणी येथे आपली पहिली बचावात्मक लढाई लढली आणि जिंकली. शेजारच्या डोंगरी राजांचा एक संघ, तरुण गुरूंभोवती जमणाऱ्या वाढत्या अनुयायांमुळे अस्वस्थ होऊन, पौंटावर चालून आला होता. शीख आणि त्यांच्या मित्र सैन्याने आपले स्थान राखले. या विजयाचे स्मरण त्याच्या लष्करी प्रमाणासाठी कमी, आणि त्यातून काय दिसून आले त्यासाठी अधिक केले जाते: नदीकाठच्या पायरीवर काव्य आणि प्रार्थनेत प्रशिक्षित झालेला तोच समाज, क्षण मागणी करतो तेव्हा, चार वर्षे जोपासलेली मूल्ये न सोडता स्वतःचे रक्षण करू शकत होता. गुरु गोबिंद सिंह जी स्वतः आता गुरुद्वारा तीरगढीने चिन्हांकित केलेल्या टेकडीवरून बाण सोडत होते, आणि काही महिन्यांपूर्वीच कवी दरबार ज्या पायरीवर जमला होता, ती पायरी त्यांच्या नजरेसमोर होती.

आज गुरुद्वारा संकुलात ऐतिहासिक शस्त्रांचे संग्रहालय आहे, जिथे गुरूंशी आणि पौंटा येथे त्यांच्याभोवती जमलेल्या योद्ध्यांशी संबंधित सोन्याने जडवलेल्या तलवारी, ढाली आणि हस्तलिखिते प्रदर्शित आहेत. त्याबरोबरच दैनंदिन कीर्तन आणि लंगरचे भक्तीमय जीवन चालू आहे, त्याच नदीकाठावर जिथे कवी दरबार संध्याकाळी काव्यपठण करत असे.