ପାଓଣ୍ଟା ସାହିବ

୧୬୮୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ, ସିରମୌରର ରାଜା ମେଦିନୀ ପ୍ରକାଶଙ୍କ ନିମନ୍ତ୍ରଣରେ, ଯୁବକ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ଶିବାଲିକ ପାଦଦେଶରେ ଯମୁନା ନଦୀର ଏକ ଶାନ୍ତ ବଙ୍କକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ସେ “ପାଉଣ୍ଟା” ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଦ ରଖିବାର ସ୍ଥାନ, ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଛାଉଣି ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଚାରି ବର୍ଷର ବାସ ସମୟରେ ପାଉଣ୍ଟା ଶିଖ ପରମ୍ପରାର ବୌଦ୍ଧିକ ଓ କାବ୍ୟିକ ରାଜଧାନୀ ରୂପେ ବିକଶିତ ହେଲା। ଦିନରେ ସନ୍ଥ-ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଯୁଦ୍ଧକଳାର ତାଲିମ ଦିଆଯାଉଥିଲା; ସନ୍ଧ୍ୟାର ସଭାଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାମୂଳକ ସାହିତ୍ୟ ପାଠରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ଯାହା ଅଦମ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନିର୍ଭୀକତା, ବୀର ରସ, ଲାଳନ କରୁଥିଲା। ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ପାଉଣ୍ଟା ପହଞ୍ଚିଲାବେଳେ ସେ କିଶୋରାବସ୍ଥାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଥିଲେ। ନବମ ଗୁରୁଙ୍କ ଶହୀଦ ହେବା ପରେ, ଶିଖ ସମାଜକୁ ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନେତୃତ୍ୱ ଆବଶ୍ୟକ ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ପିତା ଗୁରୁ ତେଗ ବାହାଦୁରଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଯମୁନା କୂଳର ଏହି ଛାଉଣି ସେହି ଯୁବ ନେତୃତ୍ୱର ପ୍ରଥମ ପରିପକ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କରିବାର ସ୍ଥାନ ହେଲା।

ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ପାଉଣ୍ଟା ସାହିବରେ ବାଉନ୍ନ ଜଣ ପଣ୍ଡିତ-କବିଙ୍କୁ ପୃଷ୍ଠପୋଷଣ କଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ମହାକାବ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତ ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ବୁଝିବା ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, ଯାହାଫଳରେ ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନ ରହି ସାଧାରଣ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚେ। ଏହି ପୃଷ୍ଠପୋଷଣ ଅଧୀନରେ ସଂସ୍କୃତ ମହାକାବ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରଜ ଓ ପଞ୍ଜାବୀ ପଦ୍ୟରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଲା। ଗୁରୁ ଏହାକୁ କେବଳ ସାହିତ୍ୟିକ ଶଉକ ଭାବେ ନୁହେଁ, ପରେ ତାଙ୍କ ଖାଲସାକୁ ଆକାର ଦେବାକୁ ଥିବା ସେହି ବୃହତ୍ତର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଅଂଶ ଭାବେ ଦେଖିଲେ: ପରମ୍ପରାର ଗଭୀରତମ ସମ୍ପଦ କେବଳ ଏକ ପଣ୍ଡିତ ବର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟସ୍ଥି ନ ହୋଇ, ସାଧାରଣ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ସିଧାସଳଖ ପହଞ୍ଚୁ।

ଏହି କବିମାନେ ଗଠନ କରିଥିବା କବି ଦରବାର ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ନଦୀମୁଖୀ ଚଉକିରେ ମିଳିତ ହେଉଥିଲା। ଶିଖ ପରମ୍ପରା ଏହି ସମାବେଶକୁ ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ଘୋଷଣା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରେ ଯେ, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସାହିତ୍ୟିକ ପରିଷ୍କାର ଗୁରୁ ଗଢ଼ୁଥିବା ସମାଜରେ କେବେ ବି ପୃଥକ ପ୍ରୟାସ ନଥିଲା। ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରା ଏକ ଘଟଣାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରେ: ଗୁରୁଙ୍କ କୋମଳ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଯମୁନାର ଗର୍ଜନକାରୀ ସ୍ରୋତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଯାହାଫଳରେ କବି ଦରବାରର କବିମାନେ ବିଘ୍ନହୀନ ଭାବେ ନିଜ ପଦ ପାଠ କରିପାରିଲେ। ଆଜି ବି ଯମୁନା ଗୁରୁଦ୍ୱାରାର କାନ୍ଥ ପାଖ ଦେଇ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରଶାନ୍ତି ସହିତ ବହିଯାଏ।

ପାଉଣ୍ଟାରେ ହିଁ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ଜାପ ସାହିବ ରଚନା କଲେ। ଆଜି ଭକ୍ତ ଶିଖମାନେ ନିତ୍ୟନେମ ନାମକ ଦୈନିକ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଅଂଶ ଭାବେ ପ୍ରତି ପ୍ରଭାତରେ ଏହାର ପାଠ କରନ୍ତି। ଏହି ରଚନାର ୧୯୯ ପଦ ଏକ ନମସ୍କାରରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯାହା ସମଗ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ସ୍ୱର ଦିଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ରୂପର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରେ:

ଅକାଲ ଉସ୍ତତର ମୂଳ ପଦଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ରଚିତ ହେଲା। ଉଭୟ ରଚନା ସେହି ନଦୀକୂଳ ଚଉକିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା, ଯେଉଁଠି କବି ଦରବାର ପ୍ରତି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମିଳିତ ହେଉଥିଲା; ତେଣୁ ଗୁରୁଙ୍କ ନିଜ ଭକ୍ତି-କବିତା ଓ ଦରବାରର ସାହିତ୍ୟିକ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ପାଉଣ୍ଟାର ଚାରି ବର୍ଷରେ ପୃଥକ ସୂତ୍ର ଭାବେ ନୁହେଁ, ଏକତ୍ର ବଢ଼ିଥିଲା। ଜାପ ସାହିବ ଓ ଅକାଲ ଉସ୍ତତ ମିଳିତ ଭାବେ ସେହି ନିତ୍ୟନେମର ଅଂଶ, ଯାହା ନିଷ୍ଠାବାନ ଶିଖମାନେ ଆଜି ବି ପ୍ରତି ପ୍ରଭାତରେ ପାଠ କରନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍ ୧୬୮୦ ଦଶକରେ ଏହି ନଦୀକୂଳ ଚଉକିରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଆଚରଣରେ, ସେଦିନଠାରୁ ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତଙ୍କ ଓଠରେ ରହିଆସିଛି।

ବାଇଶ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ୧୬୮୮ ମସିହାରେ ନିକଟସ୍ଥ ଭଙ୍ଗାଣୀରେ ନିଜର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଯୁଦ୍ଧ ଲଢ଼ି ବିଜୟୀ ହେଲେ। ଯୁବ ଗୁରୁଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଅନୁଗାମୀ ଦଳ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତିତ ଥିବା ପଡ଼ୋଶୀ ପାର୍ବତ୍ୟ ଶାସକମାନଙ୍କ ଏକ ଜୋଟ ଯେତେବେଳେ ପାଉଣ୍ଟା ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଶିଖ ଓ ମିତ୍ର ସେନାମାନେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହି ବିଜୟ ତାହାର ସାମରିକ ପରିମାଣ ଅପେକ୍ଷା ଯାହା ପ୍ରକାଶ କଲା, ସେଥିପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ମରଣୀୟ: ନଦୀକୂଳରେ କବିତା ଓ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ତାଲିମ ପାଇଥିବା ସେହି ସମାଜ, ସମୟ ଦାବି କଲାବେଳେ, ଚାରି ବର୍ଷ ଧରି ପୋଷଣ କରିଥିବା ମୂଲ୍ୟବୋଧ ତ୍ୟାଗ ନ କରି ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ। ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ନିଜେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଗୁରୁଦ୍ୱାରା ତୀରଗଢ଼ୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ଟିଳାରୁ ତୀର ନିକ୍ଷେପ କଲେ, କବି ଦରବାର କେବଳ କିଛି ମାସ ପୂର୍ବେ ମିଳିତ ହୋଇଥିବା ସେହି ଚଉକିର ଦୃଷ୍ଟିସୀମା ମଧ୍ୟରେ।

ଆଜି ଗୁରୁଦ୍ୱାରା ପରିସରରେ ଐତିହାସିକ ଅସ୍ତ୍ରର ଏକ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ରହିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଗୁରୁ ଓ ପାଉଣ୍ଟାରେ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ସମବେତ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖଚିତ ଖଡ୍ଗ, ଢାଲ ଓ ହସ୍ତଲିଖିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୁଏ। ତା ସହିତ ସେହି ନଦୀକୂଳରେ ପ୍ରତିଦିନର କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଲଙ୍ଗର ସହିତ ଭକ୍ତିମୟ ଜୀବନ ଜାରି ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏକଦା କବି ଦରବାର ସାରା ସନ୍ଧ୍ୟା ପଦ ପାଠ କରୁଥିଲା।