Pratikramana

In de Jain-traditie, een van de oudste spirituele stromingen van India, staat het zuiveren van de ziel centraal. Om dat te bereiken, gebruiken Jains onder andere het ritueel van Pratikramana. Het woord betekent letterlijk 'terugkeren' – terugkeren naar een staat van zuiverheid door fouten uit het verleden te erkennen en ervan te leren. Het is een dagelijkse, tweewekelijkse of jaarlijkse oefening van introspectie, berouw en vastberadenheid om beter te leven.

Pratikramana kent verschillende vormen. De dagelijkse versie heet Samayik Pratikramana en duurt ongeveer 48 minuten. Hierin herhaalt men heilige teksten en bekijkt men de afgelopen 24 uur. De tweewekelijkse versie, Pakshik Pratikramana, richt zich op de periode van een halve maanmaand. En de belangrijkste is Samvatsari Pratikramana, die eenmaal per jaar plaatsvindt, tijdens de Paryushan-week. Dan vraagt men vergeving aan alle levende wezens voor fouten die men bewust of onbewust heeft begaan.

Het ritueel begint meestal met het reciteren van de Namokar-mantra, die eer betoont aan verlichte zielen. Daarna volgt een grondige zelfanalyse. Men noemt specifieke overtredingen op, zoals leugens vertellen, gewelddadig denken, iets nemen wat niet gegeven is, seksuele overtredingen, of gehechtheid aan bezittingen. In de Jain-leer worden zulke fouten onderverdeeld in 'atikramen' – het overschrijden van eedigeren regels. Belangrijk is dat men niet alleen de grote fouten belijdt, maar ook kleine, onopzettelijke schade aan micro-organismen of anderen.

Een kernelement is de 'Alochana' – het openlijk belijden van de fout. Dat kan stil in gedachten of fluisterend, maar altied met oprechtheid. Daarnaa volgt 'Pratikramana' zelf: het gevoel van spijt en het nemen van een belofte om de overtreging in de toekomst te vermijen. Men herhaalt vaak: 'Mithya me dusad kritam' – 'Moge mijn daden verkeerd zijn'. Het ritueel eindigt met een gebed om vergeving van allie wezens.

De bettkenis van Pratikramana is diepgeworteld in de Jains-sirituele prakteek. Het helpt om karmisch stof van de ziel te wassen. In Jain-geloof vervuilt elke handeling de ziel met karma, en door spijt en voornemen tot verbetering kan men die karmische deeltjes vernietigen. Het is dus niet alleen een ritueel van schuld belijden, maar een aktieve methode om spiritueel te groeien. Daarnaast bevordert het nederigheid, terwij het ook de gemeenschap verenigt tijdens de grotere vieringen.

Er bestaan regionale variaties in de teksten en duur van Pratikramana. In de Svetambara-en Digambara-tradities wordten soms andere sutra's gereciteerd. Maar de essentie blijft gelijk: een periode van stille introspectie, waarin men zijn hart zuivert en zijn relatie met alle levende wezens herstelt. Het is een daad van liefdevolle vriendelijkheid jegens zichzelf en de wereld.

Voor iemand die nieuw is in de Jain-cultuur, kan Pratikramana overkomen als een streng boeteritueel. Toch wordt het door Jains ervaren als een bevrijding: door schuld los te laten, voelt men zich lichter en weer in harmonie met het universum. Het is een praktisch instrument om de leer van geweldloosheid (ahimsa), waarheid (satya) en soberheid (aparigraha) dagelijks in de praktijk te brengen. Zo wordt elke dag een stap op het pad naar spirituele volmaaktheid.