प्रतिक्रमणं
जैनधर्मं आत्मनिरीक्षणं प्रायश्चितं च
अस्मिन् लेखे जैनधर्मस्य आत्मनिरीक्षणस्य प्रायश्चित्तस्य च विहितं प्रतिक्रमणम् इत्येतत् अनुष्ठानं विवृतम् अस्ति, यस्मिन् ज्ञात्वा ज्ञात्वा वा कृतानां दोषाणां कृते दैनन्दिनं, पाक्षिकं, वार्षिकं वा रूपेण प्रायश्चित्तं क्रियते यत् जैन्याध्यात्मिकसाधनायाः मुख्यं अंगम् अस्ति।
जैनधर्मः आत्मनः पवित्रतायाम् अत्यन्तं बलम् ददाति, या पवित्रता अन्यप्राणिहिंसकैः कर्मभिः मलिना भवितुम् अर्हति। साधकान् एतान् मलान् परिशोध्यितुम् साहाय्यं कर्तुम् एषा परम्परा 'प्रतिक्रमणम्' नामिकां सरलां किन्तु शक्तिशालिनीं पद्धतिं प्रददाति। अस्य शब्दस्य अर्थः 'परावृत्तिः' अथवा 'प्रत्यागमन्' इति भवति - हिंसात्मककर्मभ्यः विमुच्य स्वस्य वास्तविकस्वभावे प्रत्यागमनम्। एतत् आत्मनिरीक्षणस्य प्रायश्चित्तस्य च अनुष्ठानम् अस्ति, यत् आत्मग्लानिम् अनुभवातुं न अपितु ज्ञात्वा अज्ञात्वा वा कृतानां दोषाणां निष्कपटस्वीकारार्थं भविष्ये च तान् परिहरितुं संकल्पीय कर्तुम् क्रियते। एषा पद्धतिः आध्यात्मिकप्रगतये आवश्यकी मन्यते, यतः एषा दैनन्दिनकर्मभिः सह आत्मनि संलग्नान् कर्ममलान् क्षपयितुम् साहाय्यं करोति।
ज्ञातव्य-विशेषः
शब्दार्थः
– प्रतिक्रमणम् इति शब्दः 'प्रति' (पुनः) 'क्रम्' (गच्छति) इति धातुभ्यां निष्पन्नः, यस्य अर्थः 'परावृत्तिः' अथवा 'प्रत्यागमनम्' इति भवति – हिंसादिकर्मभ्यः विमुच्य स्वस्वभावे पुनरागमनम्।
प्रकाराः
– एतत् अनुष्ठानं त्रिविधम् अस्ति: दैनन्दिनं (रात्रौ), पाक्षिकं (पक्षे पक्षे), वार्षिकं (संवत्सरी) च। प्रत्येकस्मिन् काले विशिष्टदोषाणां प्रायश्चित्तं क्रियते।
उद्देश्यम्
– प्रतिक्रमणं न आत्मग्लान्यै, अपितु ज्ञात्वा अज्ञात्वा वा कृतानां दोषाणां निष्कपटस्वीकाराय भविष्ये तेषां परिहाराय च। एषा आध्यात्मिकशुद्धेः मुख्यसाधनम् अस्ति।
कर्मक्षयः
– जैनमतेन प्रतिक्रमणेन दैनन्दिनकर्मभिः आत्मनि संलग्नाः कर्ममलाः क्षप्यन्ते। अतः एतत् आत्मनः पवित्रतायाः रक्षणार्थम् अनिवार्यम् अनुष्ठानम् मन्यते।
अहिंसाप्रधानम्
– अस्मिन् अनुष्ठाने प्रमुखतः हिंसायाः (स्थावरजङ्गमहिंसायाः) निन्दा क्रियते। साधकः स्वस्य अहिंसाव्रतस्य पालनार्थं प्रतिदिनं प्रतिक्रमणं करोति।
Mahavira
जैनधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता