ਰਣਕਪੁਰ ਜੈਨ ਮੰਦਰ

ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਘਾਣੇਰਾਵ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਮ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਜੈਨ ਵਪਾਰੀ ਧਰਣਾ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਬ ਮੰਨਦੀ ਹੈ: ਨਲਿਨ-ਗੁਲਮ ਵਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਸਵਰਗੀ ਉੱਡਦਾ ਮਹਿਲ। ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੰਦਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਰਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ ਤੇ ਪਾਈ; ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ੧੩੮੯ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪੀ ਦੇਪਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਬਰੀਕ ਕੰਮ ਦੇਪਕ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਲੱਗੇ; ਮੁੱਖ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ੧੪੩੯ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਮੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉੱਦਮ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇਵਾਲਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਚਤੁਰਮੁਖ ਧਰਣ ਵਿਹਾਰ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਧਰਣਾ ਦਾ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਦਰ; ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪਹਿਲੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਚਾਰੇ ਮੁੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸਿਓਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਮੁਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਫੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਸਥਾਪਤਕਲਾ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਇਸ ਸਿੱਧੇ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਜਿਨ ਜੋ ਸੱਚ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਕੋਈ ਸਾਧਕ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਾਹ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ੧,੪੪੪ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ; ਹਰ ਇੱਕ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਮੂਨੇ, ਅਨੁਪਾਤ ਜਾਂ ਉੱਕਰਾਈ ਦੇ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਇਸ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥੰਮ੍ਹ ਆਪਣੀ ਸਜਾਵਟ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਢਾਂਚਾਗਤ ਭਾਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਇੱਕੋ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਚਤੁਰਮੁਖ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀ ਛੇ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਆਦਿਨਾਥ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸਨੂੰ ਸਮਵਸਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਦਿਬ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭਾ ਜਿਸਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਜਿਨ ਉਪਸਥਿਤ ਹਰ ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੇੜੇ ਹੀ, ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਉੱਕਰੀ ਇੱਕ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਸਿਲ ਤੇਈਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਠ ਗੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਫਨਾਂ ਦੀ ਛਤਰੀ ਹੇਠ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਲ੍ਹੇਟੀਆਂ ਪੂਛਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਧਿਆਨ-ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਹੜੇ ਅਤੇ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਰੋਸ਼ਨਦਾਨ ਕੁਦਰਤੀ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਉੱਕਰਾਈ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਿਸਕਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਸਵੇਰੇ ਨਿੱਘੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਰੀਮ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਚਮਕਦੀ, ਲਗਭਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਿੱਟਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਤਪਦੀਆਂ ਮਾਰੂਥਲੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਦਰਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਹਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਠੰਢੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਚੌਵੀ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੁੱਪ ਧਿਆਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਹ ਬੇਚੈਨੀ ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ।

ਰਣਕਪੁਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਕਸਰ ਜੈਨ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਖਿਮਾਪਨਾ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਮਣ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਵਸ਼ਯਕ ਸੂਤਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਖਮੇਮਿ ਸਵੇ ਜੀਵੇ, ਸਵੇ ਜੀਵਾ ਖਮੰਤੁ ਮੇ, ਮੇੱਤੀ ਮੇ ਸਵ ਭੂਏਸੁ, ਵੇਰੰ ਮੱਝੰ ਨ ਕੇਣਈ: ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਖਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੈਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰਨ, ਮੇਰੀ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਚ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਖਿਮਾ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਦੇ ਕਈ ਉੱਕਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ੧,੪੪੪ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਭਟਕਣ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਗਾਈਡ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਜਾਣਬੁੱਝੀ ਨੁਕਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਹਿਰੇ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਪਤਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਉਪਲਬਧੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਂ ਬਾਰੀਕ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਹ ਸਬਕ ਕਿਤੇ ਲਿਖਤੀ ਐਲਾਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਣਕਪੁਰ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਵੇਤਾਂਬਰ ਜੈਨ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਨੰਦਜੀ ਕਲਿਆਣਜੀ ਟ੍ਰਸਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਨੀਕ ਮੰਦਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਅਤੇ ਦਿਲਵਾੜਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੈਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸੱਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਣਾ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੂਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਾਧਕ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਖ ਕੀਤੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।