अनिमिषदृष्टिः राजकुमारः

जेतवने भगवान् बुद्धः भिक्षून् उपदिशन् कायगतस्मृतेः स्वरूपं प्रकाशितवान्। सः कल्पयितुम् आदिष्टवान् यत् एकः पुरुषः सुन्दर्याः गानं नृत्यं च द्रष्टुं सम्मिलितेन महता जनसमूहेन मध्येन तैलेन परिपूर्णं पात्रं वोढुं बलात् प्रेरितः अस्ति। तस्य पृष्ठतः खड्गधरः गच्छति, यः एकस्यापि बिन्दोः पतने तस्य शिरः छेत्तुं सज्जः अस्ति। एवंविधः पुरुषः तैले एव सर्वं मनः स्थिरं करिष्यति, नर्तक्याः दिशि कदापि न पश्यिष्यति; कायविषये इयम् एव अविच्छिन्ना सावधानता प्रत्येकेन भिक्षुणा विकसनीया इति भगवान् अभ्यधात्। ततः सः एकस्य राजपुत्रस्य कथां कथितवान्, यस्य जीवनरक्षायै एतादृश्या एव अवधानस्य आवश्यकता आसीत्।

तस्मिन् पूर्वे युगे बोधिसत्त्वः वाराणस्याः राज्ञः शतपुत्राणां मध्ये कनिष्ठतमः आसीत्। स्वं राज्यासनस्य उत्तराधिकारी भविष्यति वा इति चिन्तयन् सः परिभ्रमतां प्रत्येकबुद्धानां समूहं स्वभविष्यविषये अपृच्छत्। ते तं स्पष्टम् अवदन् यत् सः स्वनगरस्य राजा कदापि न भविष्यति, किन्तु यदि सप्तदिनेषु जीवितः तक्षशिलां प्राप्नुयात् तर्हि सः तस्य दूरस्थस्य नगरस्य राजा भवितुं शक्नोति; तत्र गमनमार्गः नरभक्षिणीभिः यक्षीभिः अधिष्ठितः इति प्रसिद्धः। यात्रारम्भात् पूर्वं ते तस्मै धारणार्थं मन्त्रितं सूत्रं, रक्षार्थं च मन्त्रितायाः सिकतायाः परिमाणं दत्तवन्तः।

राजपुत्रः पञ्चभिः सहचरैः सह प्रातिष्ठत्, मार्गे यक्ष्यः भयानुसारम् एव आचरन्। एकैकशः प्रत्येकः सहचरः भिन्नेन प्रलोभनेन विचाल्यते स्म— अलौकिकसौन्दर्यदर्शनेन, मोहकसङ्गीतध्वनिना, अप्रतिरोध्येन सौरभेण, अति लोभनीयेन भोजनेन, अथवा परित्यक्तुम् अशक्येन शय्यासुखेन। यः कोऽपि विश्रम्य भोगे प्रवृत्तः सः गृहीतः भक्षितश्च अभवत्, पुनः तान् प्राप्तुं पूर्वमेव।

एका कुशला यक्षी केवलं राजपुत्रम् एव अनुससार, स्वं तस्य स्वभार्यारूपेण प्रदर्श्य मार्गे मिलन्तं प्रत्येकं जनं अवदत् यत् तौ द्वौ पतिपत्नी एकत्र यात्रां कुरुतः इति। खुल्लं प्रलोभनात् न, अपि तु परिचयमात्रेण तस्य सावधानतां अतिक्रमितुम् सा आशासत। मन्त्रितसूत्रेण सिकतया च रक्षितः राजपुत्रः तस्याः सान्निध्येन कदापि स्वावधानं भङ्गयितुं नादात्; सः स्वीयेन जीवितेन स्वसङ्कल्पेन च अक्षतेन तक्षशिलां प्राप्तवान्।

रक्षितस्य राजपुत्रस्य आवासगृहं प्रवेष्टुम् असमर्था सा यक्षी नगरद्वारे अत्यन्तं दीप्तिमयेन रूपेण प्रकटिता, यथा तक्षशिलानरेशः तत्क्षणमेव तस्यां मोहितः अभवत्। सः तां स्वमहिषीरूपेण प्रासादम् आनीतवान्। स्थापिता सती सा राजानम् अवदत् यत् अज्ञातमूलत्वात् अन्तःपुरस्य इतरेषां स्त्रीणां परिहासात् सा बिभेति, तथा तस्मात् रक्षितुं सम्पूर्णे प्रासादे अधिकारम् अयाचत। मोहितः राजा यत् यत् सा अयाचत तत् सर्वं प्रायच्छत्।

तस्मिन् अधिकारे सुरक्षिते सति यक्षी रात्रौ स्वजातीयान् प्रासादम् आहूतवती। मिलित्वा तैः राजा हतः, तस्य प्राचीरमध्ये स्थितानि सर्वाणि जीवानि च भक्षितानि, प्रभाते एकोऽपि श्वा वा कुक्कुटः अजीवितः न अवशिष्टः।

निस्तब्धं प्रासादं प्रविश्य अस्थिभिः विकीर्णं दृष्ट्वा तक्षशिलाजनाः स्मृतवन्तः यत् आदितः एव केवलं राजपुत्रः तां स्त्रियं अवगतवान् आसीत्, तथा तान् सावधानं कर्तुं प्रयतितवान् आसीत्। तस्मिन् यत् प्रज्ञा दृढता च मार्गे स्वजीवनरक्षाम् अकरोत्, तत् दृष्ट्वा अमात्याः नागरिकाः च सम्मिलितवन्तः, तं स्वनूतनं राजानं वृत्तवन्तः। ततः प्रभृति सः तक्षशिलायां चिरकालं धर्मेण शासितवान्। भगवान् शिक्षासमापनं एतत् प्रकाशयन् अकरोत् यत् तस्यां हत्यायां मृताः अमात्याः पूर्वजन्मनि तस्य स्वशिष्याः आसन्। स्वयं सः, तेन उक्तम्, स एव राजपुत्रः आसीत् यस्य अचञ्चलेन अवधानेन सः मार्गेण प्रासादेन च उपस्थितेभ्यः सर्वेभ्यः प्रलोभनेभ्यः सुरक्षितः आनीतः। एषा कथा पालित्रिपिटके जातकसङ्ख्या ९६ इति अभिलिखिता अस्ति।

राजपुत्रस्य सहचरेषु यक्षीनां अभियानं यथा प्रभावि अभवत्, तस्य कारणम् अस्ति यत् तेषु कोऽपि द्वौ एकेन एव प्रलोभनेन न पतितौ; सौन्दर्येण एकः, सङ्गीतेन अपरः, भोजनेन तृतीयः बद्धः, प्रत्येकः स्वस्य कठिनतमेन प्रलोभनेन विनष्टः। राजपुत्रस्य आकर्षणं विनयः च तं कस्मिंश्चित् विशिष्टे प्रलोभने अन्धं कृत्वा न रक्षितवन्तौ, अपि तु भयस्य यस्मिन् कस्मिंश्चित् रूपे प्रादुर्भावे अपि तस्य अवधानं स्थिरं धृत्वा रक्षितवन्तौ। एषैव सा गुणावली यां भगवान् बुद्धः तैलपात्र-दृष्टान्ते भिक्षुभ्यः विकसयितुम् अब्रवीत्, यः दृष्टान्तः अस्य उपदेशस्य आरम्भमकरोत्।