मूकत्वं दर्शितः राजकुमारः

जेतवने भिक्षवः बुद्धस्य स्वकीयस्य महाभिनिष्क्रमणस्य— प्रासादस्य सिंहासनस्य च त्यागस्य— प्रशंसाम् अकुर्वन्। भगवान् अवदत् यत् ततोऽपि अधिकं विस्मयकारी त्यागः एकदा तस्य एव आसीत्, यत् तस्य पारमिताः पूर्णतया परिपक्वाः अपि नासन् तस्मिन् युगे कृतम्; ततः सः सम्पूर्णां कथां कथितवान्।

वाराणस्याः राजा कासिराजः तस्य भार्या चन्दादेवी च दीर्घकालं निःसन्ताना आस्ताम्, यावत् सा उपोसथव्रतं गम्भीरतया न अपालयत्। शक्रः (बौद्धसृष्टिविज्ञाने देवराजः) स्वयं बोधिसत्त्वं तस्याः पुत्रत्वेन गर्भं धारयितुं प्रेषितवान्, यः राजकुमारः तेमियः अभवत्। केवलं मासमात्रवयसि सिंहासनगृहे पितुः अङ्के उपविष्टः तेमियः राजानं चत्वारः चोरान् यातनायाः मृत्युदण्डस्य च विधानं कुर्वन्तं दृष्टवान्। तस्मिन् क्षणे तेन स्वस्य पूर्वजीवनं स्मृतम्— राजत्वेन विंशतिवर्षाणि शासनं, ततः उस्सदनरके अशीतिसहस्रवर्षाणि दुःखम्। यस्मिन् सिंहासने एव कदापि उपवेष्टुं भवेत्, तस्मिन् चिन्तनमात्रेण सः भयेन परिप्लुतः अभवत्।

तस्यां रात्रौ तस्य पालनस्य उपरि राजच्छत्रे निवसन्ती देवता, या पूर्वजन्मनि तस्य माता आसीत्, तस्मै मुक्तिमार्गम् उपदिष्टवती। सः कस्यापि प्रज्ञां न प्रदर्शयेत्; बधिरत्वस्य, मूकत्वस्य, पक्षाघातस्य च अभिनयं कुर्यात् यत् कोऽपि अशक्तं शासितुम् इति मन्यमानं उत्तराधिकारिणं कदापि अभिषेक्ष्यति न। तेमियः तत्क्षणमेव योजनां स्वीकृतवान्, षोडशवर्षाणि च एकमपि स्खलनं विना तां निर्वहति स्म।

मातापितरौ पुत्रस्य सत्यं विकलत्वं विश्वसितुं न अनिच्छतः, निरन्तरं च तं परीक्षितवन्तौ। प्रतिक्रियां प्रेरयितुं दुग्धं निरुद्धवन्तौ, मिष्टान्नानि क्रीडनकानि च तस्य नेत्रयोः पुरतः लम्बितवन्तौ, तस्य शय्यासमीपे सर्पान् मोचितवन्तौ, अनुभूयमानं तापं यावत् समीपे अग्निं प्रज्वालितवन्तौ, विना सूचनं च उच्चस्वराणि वादित्राणि वादितवन्तौ। तस्य शरीरं गुडेन आलिप्य मक्षिकाभ्यः समर्पितवन्तौ, दारुणतमे तापे स्नानं निषिद्धवन्तौ, वयसि वर्धमाने तस्य हृदये कामस्य किञ्चिदपि स्फुलिङ्गं प्रज्वालयितुं नर्तकीः प्रेषितवन्तौ। प्रत्येकं परीक्षणं तस्य गहनं मूल्यं गृहीतवत् अपि तेमियः एकवारमपि न चलितः।

यदा वैद्याः ज्योतिषिकाः च उभये राजकुमारं सत्यं शापितं घोषितवन्तः, तदा राजा अमङ्गलं उत्तराधिकारिणं सिंहासनं दूषयितुं विना तं जीवन्तम् एव निखनितुं सङ्कल्पितवान्। चन्दादेवी स्वपुत्राय अन्तिमां सुविधां प्राप्तवती— दण्डस्य कार्यान्वयनात् पूर्वं स्वीकृतयुवराजत्वेन एकः सप्ताहः। ततः सारथिः सुनन्दः तं श्मशानं नेतुं तत्र निखनितुं च प्रेषितः।

यदा सुनन्दः समाधिं खनितुम् आरभत, तेमियः रथात् उत्थितः— षोडशवर्षाणां कपटपूर्णस्य पक्षाघातानन्तरं तस्य अङ्गानि सम्पूर्णतया कार्यक्षमाणि आसन्। क्षणेनैव शक्रस्य स्वीयेन शिल्पिना विश्वकर्मणा दिव्याभरणैः अलङ्कृतः सः। यदा स्तब्धः सारथिः स्वदृष्टं विश्वसितुं न शक्तवान्, तदा तेमियः निष्ठायाः तथा यस्य सः पालनं कृतवान् तस्य विश्वासघातस्य अनुचितत्वविषये दश गाथाः प्रोक्तवान्। ततः सः सम्पूर्णं रथं स्वमूर्ध्नि उत्थाप्य यथा तस्य भारः नास्ति, तथा कृतवान्, येन सः वास्तविकतः कः इति विषये किमपि सन्देहः न अवशिष्टः।

सुनन्दः नगरं प्रत्यागत्य सर्वं राज्ञ्यै न्यवेदयत्। राजा स्वयं महती शोभायात्रया वनम् आगत्य तेमियं गृहं प्रत्यानेतुं प्रार्थितवान्। तेमियस्य अनित्यतायाः तथा लौकिकशक्तेः शून्यतायाः विषये स्वकीयः उपदेशः पितरम् अतीव प्रभावितवान् यत् राजा तत्रैव सिंहासनं त्यक्तवान्, तं राज्ञी, राजवधूः, कालान्तरे सम्पूर्णः अन्तःपुरः च अनुसृतवन्तः। द्वौ समीपस्थौ राजानौ, येषां प्रत्येकं अरक्षितां वाराणसीं ग्रहीतुम् आशास्त, ते तस्मिन् एव उपदेशेन परिवर्तिताः अभवन्, यः पूर्वमेव नगरं परिवर्तितवान्।

शक्रः पवित्रजीवनं जीवितुम् इच्छन्तीनां महाजनानां कृते त्रियोजनविस्तृतम् आश्रमं निर्मितवान्, कालान्तरे च तस्य वनस्य पशवः अपि स्वर्गेषु पुनर्जन्मार्थं पर्याप्तां शान्तिं प्राप्तवन्तः। भगवान् उप्पलवण्णां यः पूर्वजन्मनि तस्य माता देवता आसीत्, सारिपुत्रं सारथिं सुनन्दं, तथा स्वीयां राजकुलं राजानं राज्ञीं च इति अभिज्ञाय उपदेशं समाप्तवान्। स्वकीयः सङ्घः, सः अवदत्, यः विशालः सभा तेमियम् अनुसरन् वनं गता सा आसीत्। स्वयं सः तेमियः आसीत्, यस्य षोडशवर्षाणां अविच्छिन्नमौनेन स्वजीवनमात्रं न, अपि तु अन्ते सम्पूर्णं राज्यं रक्षितम्। एषा कथा पालित्रिपिटकस्य महानिपाते जातकसङ्ख्या ५३८ इति अभिलिखिता अस्ति।

अन्येषु जातकेषु साहसस्य परीक्षाभ्यः तेमियस्य अग्निपरीक्षां भिन्नां करोति यत् एकः एव क्षणः तस्मात् सर्वं न याचितवान्। अपितु षोडशवर्षाणि प्रत्यहं तत् एव अविच्छिन्नं संयमं याचितवन्ति, न कश्चित् नाटकीयः सङ्ग्रामः यः तत् शीघ्रं समापयेत्, न च योजना कदापि फलिष्यति इति निश्चितता।