චතුමට්ට ජාතකය

පාලි ත්‍රිපිටකයේ උපත් කතා අතර 187 වැනි අංකය වන චතුමත්ත ජාතකය, සාරිපුත්ත හා මොග්ගල්ලාන වයස්ගත භික්ෂුවක් ප්‍රතික්ෂේප කළ පසු ජේතවනයේ දේශනා කරන ලදී. එම භික්ෂුව ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයින් දෙදෙනා එකිනෙකා අතර පවත්වමින් සිටි සංවාදයකට සම්බන්ධ වීමට උත්සාහ කර තිබිණි. එහි රැස් වී සිටි භික්ෂූන්ට ස්වාමින් පැවසුවේ, එකම රටාව එක් වරක් මීට පෙරත් ක්‍රියාත්මක වූ බවත්ය, උන්වහන්සේ මෙම අතීත කතාව දේශනා කළ සේක.

ඈත අතීතයක, බ්‍රහ්මදත්ත බරණැස රජ කරන සමයේ, බෝධිසත්වයාණෝ මහත් වනාන්තර ගසක වාසය කරන රුක් දෙවියෙකු ලෙස උපත ලැබූහ. චිත්තකූට කන්දෙන් ගහයින් තරුණ දෙදෙනෙක්, එම ම ගසට නිරන්තරයෙන් පැමිණෙන්නට පුරුදු වී තිබිණි. කාලයක් ගතවෙත්ම, දෙවියා සමඟ ඔවුන් අතර සැබෑ මිතුරුකමක් ගොඩනැඟුණේ, ජීවීන් තුනින් එකටවත් වෙනත් කිසිවකු සමඟ එතරම් පහසුවෙන් කළ නොහැකි ධර්මය, දෑ ඇත්තටම පවතින ආකාරය ගැන බෞද්ධ ඉගැන්වීම, පිළිබඳ දීර්ඝ සංවාද මත ගොඩනඟන ලද මිතුරුකමකි. දෙවියා සාමාන්‍ය ආකාරයකින් නොදකිද්දීත් ඔහුව පහසුවෙන් ඇසීම හැකි උස් අතුවක එකට සිටගත්, ගහයින් දිනයේ දීර්ඝ කාලයක් එහි රැඳී සිටියහ. ඔවුන් නැවත නැවතත් හැරුණේ, ඔවුන් තුන් දෙනා අතර තිබූ අවබෝධය, වනාන්තරයේ වෙනත් තැන්වලින් ඔවුන්ට සොයාගැනීමට හැකි ඕන දෙයකට වඩා ගැඹුරින් ගියේය.

එක් දිනක, ගහයින් දෙවියා සමඟ තම ම සංවාදයේ ගැඹුරට විචලිතව සිටියදී, හිසිවෙකු ගසේ මුල වෙත පැමිණ, තමාව ඇතුළත් කරගන්නා ලෙස පීඩනය කළේය. ඔහු ගහයින්ට උස් බවට කතා කර, ඔවුන් රහසේ කතා කිරීමට කැමති නම්, සරලව ගසේ වාඩිවී තමන් කැමති ලෙස එකිනෙකාට ගායනා කළ යුතු බවත් පැවසීය. එකම හුස්මෙන්ම, ඔහු යෝජනා කළේ ඔවුන් ඒ වෙනුවට තමාට කතා කළ යුතු බවය, මන්ද ඔහු සතුන්ගේම රජුට සම වූ බැවින්, ඔවුන් රැඳෙන ඕන උස් සංගත්වයකින් කොටසක් ලැබීමට සුදුසු බවට. එය මතුපිටින් එතරම් සුඵ ප්‍රකාශයක් විය, වනාන්තර ජීවීන්ගේ සාමාන්‍ය රැස්වීමකදී ප්‍රතිවිරෝධයකින් තොරව පසුකරගත හැකි ආකාරයේ දෙයක් විය, එහෙත් එය එතරම් දරාගත හැකි ලෙස කිසි දිනක ගොඩනගා නොතිබූ සංවාදයක් වෙත ළඟා විය.

ගහයින් හිසිවාගේ ප්‍රකාශය විවාද කිරීමට හෝ එය නොදරාගත හැකි ඇයි කියා පැහැදිලි කිරීමට රැඳී සිටියේ නැත. අපහාසයට පත් ඔවුන් සරලවම අත්තෙන් නැඟී පියාසර කර ගියහ, හිසිවාගේ ඉදිරියේ එය දිගටම කරගෙන යෑම වෙනුවට සංවාදය අසම්පූර්ණව තබා.

ගහයින් ගිය පසු, බෝධිසත්වයා තම පිළිතුර සෘජුවම හිසිවාට හැරවීය, හොඳින් පිහාටු සැදුම්ලත් එක් පක්ෂියෙකු තම ම වර්ගයේ අනෙකාට ගායනා කරන ආකාරයම, එක් උස් ජීවියෙකු ඔහු සමඟ සැබෑ සංවාදයක් සොයාගන්නේ වෙනත් උස් ජීවියෙකු තුළ පමණක් බවට ගාථාවක් කියමින්. හිසිවා, රුක් දෙවියා පැහැදිලි කළ පරිදි, කිසි සමූහයකටම අයත් නොවූ අතර, සතුන් අතර රජුගේ පදවියක් ප්‍රකාශ කිරීම කෙතරම් ප්‍රබල වුව ද, ඔහුට සැබවින්ම සුදුසු වන්නේ කුමන ආකාරයේ සංවාදයක්දැයි වෙනස් කළ හැක්කේ නැත.

මෙපමණ කියූ බෝධිසත්වයා, හිසිවාව ඔහු පැමිණි සිදුරට ආපසු යෑමට සැලැවූයේ, කතාව එතැනින්ම අවසන් විය, වැඩිදුර තර්කයක් හෝ කියන ලද දෑ මෙහෙළූ කිසි උත්සාහයක් රුක් දෙවියා විසින් නොකළා.

කතාව නිමකළ ස්වාමින්, එහි චරිත කවුරුන්දැයි හෙළි කළ සේක. සංවාදයට සම්බන්ධ වීමට උත්සාහ කළ වයස්ගත භික්ෂුව, එම පැරණි ජීවිතයේ හිසිවාම විය, සාරිපුත්ත හා මොග්ගල්ලාන ගහයින් දෙදෙනාම විය, ස්වාමින්ම ආක්‍රමණිකයාව ඉවතට යෑමට සැලැවූ රුක් දෙවියා විය.

ජේතවනයේ භික්ෂූන්ට මෙම කතාව ලබා දුන් දෑ, වයස්ගත භික්ෂුවට සාධරණ ලෙස ගෞරවයක් ලැබීමට සුදුසුව තිබුණේද යන තීන්දුවක් නොව, ඇතැම් සංවාද සැබවින්ම අවශ්‍ය කරන දේ ගැන වඩාත් සරල නිරීක්ෂණයකි. ඇතැම් විචාර, දීර්ඝ ඇසුරක් තුළ ගොඩනංවා ගත් බෙදාගත් ගැඹුරක් මත රැඳී සිටී, එයත් එම අවබෝධයෙන් බැහැරව කෙතරම් අව්‍යාජ ලෙස පීඩනය කළත්, එහි කොටස්කරුවකු වීමට තත්ත්වයක් නිර්මාණය කරන්නේ නැත. ගහයින්ගේ නිහඬතාවයත් රුක් දෙවියාගේ ගාථාවත් එකම කරුණ විවිධ රටාවලින් ප්‍රකාශ කළේය. එකක් තර්කයකින් තොරව ගියේය, අනෙකා පසුව, සංසුන්ව හා ද්වේෂයකින් තොරව, හිසිවාට ඒ සංවාදය මුලසිටම විවර නොවූවේ ඇයි කියා හරියටම පැහැදිලි කළේය. කිසිවකට ක්‍රෝධය අවශ්‍ය නොවූ අතර, කිසිවකම සතුන් අතර හිසිවාගේ රජුගේ ප්‍රකාශය ම අසත්‍යයක් බවට රඟපෑවේ නැත; එය සරලවම, සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනත් ආකාරයක සහසංගතයක් සඳහා ගොඩනඟන ලද දොරක් විවර කළ හැකි ආකාරයේ ප්‍රකාශයක් නොවූයේය.