ලෝහකුම්භී ජාතකය

ජේතවනාරාමයේ වාසය කළ කෝසල රජ පසේනදි එක් රාත්‍රියක අවදියෙන් සිටියදී, අඳුර විදිමින් අක්ෂර සතරක් වූ බියකරු හඬ ඇසුණේය: “දු!”, “ස!”, “න!”, “සෝ!” කම්පාවට පත් රජතුමා අරුණෝදයේදී තම ගෘහ පුරෝහිත බ්‍රාහ්මණයන් කැඳවා, ඒ ශබ්දයන් තම රාජ්‍යයට, ධනයට, නැතහොත් ඔහුගේම ජීවිතයට තර්ජනයක් වන පූර්ව ලකුණක් බව ඔවුන් ප්‍රකාශ කළහ. මෙම අනතුර, ඔවුන් අවධාරණය කළේ, ඝාතන කණුවලට බැඳි සත්වයන්ගෙන් හා සිරකරුවන්ගෙන් සමන්විත මහා සිවුවිධ යාගයකින් පමණක් වළක්වා ගත හැකි බවයි.

රජතුමා යාගය සූදානම් කිරීමට නියෝග කිරීමට පෙර, මහේෂී මල්ලිකා දේවිය බ්‍රාහ්මණයන්ට පමණක් විශ්වාස කිරීම වෙනුවට බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් උපදෙස් ලබා ගන්නා ලෙස ඔහුට ආයාචනා කළාය. පසේනදි ජේතවනාරාමයේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස්, තමා ඇසූ අක්ෂර සතර හරියටම විස්තර කළේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුට පැහැදිලිව වදාළේ, ඔහුට කිසිවක් සිදු නොවන බවත්, නිරයේ දුක් විඳින සමහර සත්වයෝ තම වේදනාවේ හඬ නැඟූ බවත්ය. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ පූර්ව යුගයක කථාවක් වදාරා, තම පෙර සිටි රජෙකුද මෙම එකම භයට මුහුණ දුන් ආකාරය රජුට පෙන්වා දුන් සේක.

එම පූර්ව යුගයේ, බ්‍රහ්මදත්ත රජු බරණැස පාලනය කළ කාලයේ, බෝසතාණන් වහන්සේ ලෝකයේ සැප හැර, හිමාලයේ මහත් බලසම්පන්න තවුසෙකු ලෙස ජීවත් වූහ. රජුගේම භාවිතය සඳහා තබා ගත් සැප උයනෙහි ඔවුන් ඉඳහිට රන්වන් රූපයක් ලෙස පෙනී සිටියහ. එකල සිටි රජතුමාද රාත්‍රියේ එම අක්ෂර සතරම ඇසූ අතර, පසේනදි පසුව කළ පරිදිම, තම ගෘහ පුරෝහිතයාගෙන් පැහැදිලි කිරීමක් ඉල්ලා සිටියේය.

රාජ පුරෝහිතයා ප්‍රකාශ කළේ, සත්වයන් ඝාතනය කරන සිවුවිධ යාගයකින් පමණක් ශබ්දයන් පුරෝකථනය කළ විපත වළක්වා ගත හැකි බවයි. රජතුමා තම ගොදුරු ඝාතන කණුවලට බැඳ, ආයුධ පහරට ලක්වීම බලා සිටින ලෙස නියෝග කළේය. පුරෝහිතයාගේම ශිෂ්‍යයන් අතර, එක් තරුණ ශිෂ්‍යයෙකුට මෙම පිළිතුර පිළිගත නොහැකි වී, තම ගුරුවරයාගෙන් කෙලින්ම ඇසුවේ, තමන්ගේම ආරක්ෂාව පිණිස ජීවමාන සත්වයන් ඝාතනය කළ අයට කිසිදා සුවය ළඟා විය හැකිද කියාය; වේදයන්ම එය ඉගැන්වේද කියාය. ඔහුගේ ගුරුවරයාට ඔහුව තෘප්තිමත් කළ හැකි පිළිතුරක් නොතිබූ අතර, ඔහු එම ප්‍රශ්නය එක පියවරින් ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

මෙම කරුණ එසේම නොතබා සිටීමට අකමැති වූ තරුණ ශිෂ්‍යයා රාජකීය උයනට ඇවිද ගියේ, බෝසතාණන් වහන්සේ බවට පත් වූ රන්වන් පැහැති තවුසා එහිදී ඔහුට හමු විය. පුරෝහිතයාට නොදත් දේ දන්නා කෙනෙකු ලෙස ඔහුව හඳුනා ගත් තරුණයා, යාගය තාවකාලිකව අත්හැර, බියකරු අක්ෂර පිළිබඳව තවුසාම පැහැදිලි කිරීම සඳහා ඔහුව සිංහාසනය ඉදිරියට ගෙන එන ලෙස රජුව පොළඹවා ගත්තේය.

රජතුමාගේ හා ඔහුගේ රාජසභිකයන්ගේ ඉදිරියේ, බෝසතාණන් වහන්සේ හෙළි කළේ, එම ශබ්දයන් ජීවමානයන්ට තර්ජනයක් වන කිසිදු පූර්ව ලකුණකට අයත් නොවන බවයි. බරණැසට ආසන්න රාජකුමාරවරු හතර දෙනෙක් එක්තරා කාලයක, අනුන්ගේ පරිස්සමින් ආරක්ෂා කළ භාර්යාවන් සමඟ පරදාර සේවනය කළ බව ඔවුන් පැහැදිලි කළහ. ඒ වරදට ඔවුන් මරණින් පසු පොළොව යටින් බොහෝ ගැඹුරින් පිහිටි දුක් ලෝකයක, උණු ලෝහයෙන් පිරුණු යකඩ ලෝකුඹු හතරෙහි නැවත උපත ලැබූහ. එක් එක් තැනැත්තා වසර තිස් දහසක් පුරා, ලෝකුඹුවේ පතුලට ගිලී, උණු දියරය තුළින් නැවත ඉහළට නැඟුණි. මේ සියලු කාලයෙන් පසුව පමණක් එක් එක් තැනැත්තා මතුපිටට ළඟාවී, විලාප ගාථාවක් කීමට උත්සාහ කිරීමට තරම් කාලයක් රැඳී සිටිය හැකි විය; පිළිස්සෙන පෙන නැවත ඔවුන්ව යට ඇදගන්නා තුරු ඔවුන්ට එහි පළමු අක්ෂරය පමණක් ප්‍රකාශ කළ හැකි වීය.

බෝසතාණන් වහන්සේ, එක් එක් පීඩිත හඬ නිම කළ නොහැකිව ගිය දේ, පසුව සම්පූර්ණ කළහ. “දු” යන්නෙන් ආරම්භ වූ ගාථාව, ඔවුන් තම ධනයෙන් යුතු කොටස ලබා නොදුන් බවත්, දුෂ්ට ජීවිතයක් ගෙවූ බවත්, දැන් බොහෝ කලක් ගතව ගිය සැප තුළ ආරක්ෂිත ආශ්‍රයක් නොසොයා ගත් බවත් පාපොච්චාරණය කළේය. “ස” යන්නෙන් ආරම්භ වූ විලාපය, කිසිදු මිදීමක් නොලැබුණු දුක, සීමාවක් නොමැති යුග ගණනක් පුරා නොනැසී පැවති වේදනාව ගැන විය. “න” යන්නෙන් ආරම්භ වූ පාපොච්චාරණය, ඔවුන්ගේ දුක් අන්තයක් නැති බවත්, මිහිතලයේ දී ඔවුන් කළ අයහපත් දේවල් දැන් ඔවුන්ම පමණක් ගෙවිය යුතු බවත් කීවේය. “සෝ” යන්නෙන් ආරම්භ වූ අවසාන බලාපොරොත්තුව, අවසානයේ එම ස්ථානයෙන් නික්මී, එක් එක් තැනැත්තා නැවත මනුෂ්‍ය උපතක් ලබා, පුණ්‍යයෙන් බොහෝ ගුණවත් ක්‍රියා දක්වා නැඟී සිටීමයි.

ශබ්දයන්ගේ සැබෑ අර්ථය සම්පූර්ණයෙන් ඇසූ රජතුමා, ඔහුගේ සිංහාසනයට හෝ රාජ්‍යයට කිසිදු විපතක් තර්ජනය නොකරන බව තේරුම් ගත්තේය. ඔහු වහා බැඳ තබන ලද සියලු සිරකරුවන් හා සත්වයන් නිදහස් කරන ලෙස නියෝග කර, ඝාතන කණු කඩා දමවා, එදින සිට දානය, සාමාන්‍ය සදාචාරයේ පංචශීලය කෙරෙහි හැරී ගියේය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ පසේනදි සඳහා කථාවේ චරිත හඳුනා දෙමින් තම දේශනාව නිමා කළ සේක. ඝාතනය සඳහා තම ගුරුවරයාගේ සාධාරණීකරණය පිළිගැනීමට ප්‍රතික්ෂේප කළ තරුණ ශිෂ්‍යයා, එම දුරාතීත ජීවිතයේ සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ වූ බවත්, සතර ශබ්දයේ පිටුපස ඇති සත්‍යය හෙළි කළ තවුසා බුදුරජාණන් වහන්සේම වූ බවත් වදාළ සේක.

බෝසතාණන් වහන්සේගේ පැහැදිලි කිරීම කථාවේ සම්පූර්ණ අරමුණ ලෙස සැලකීම ආකර්ෂණීයයි, මන්ද ඔවුන්ගේ ගාථා තමයි අභිරහස විසඳා සිය ගණනක ජීවිත ගලවන්නේ. එහෙත් කථාවේ කිසිවක් ශිෂ්‍යයා අධිකාරියක පහසු පිළිතුර පිළිගැනීමට ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හැර, බෝසතාණන් වහන්සේ වෙත නොපැමිණේ. තරුණ ශිෂ්‍යයාට තමාගේම විශේෂ ප්‍රඥාවක්, පාරායනය කිරීමට ගාථා, හෝ නිරය දැකීමේ බලයක් නොතිබුණි. ඔහුට තිබුණේ, තම ගුරුවරයාට අපහසු වූ ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට ඇති කැමැත්ත පමණි; ඒ ගුරුවරයා ඔහුව බැහැර කළ පසුවත්, සෙවීම දිගටම කරගෙන යාමට ඇති කැමැත්තයි. ජාතකය මෙම සෙවීම, අවසානයේ එයට පිළිතුරු දුන් ප්‍රඥාවෙන් වෙන් කළ නොහැකි, තමන්ගේම වර්ගයේ ධෛර්යයක් ලෙස ගෞරවයට පාත්‍ර කරයි.

ජාතකය, අක්ෂර සතරත් බ්‍රාහ්මණයන් ඒවා වටා නිර්මාණය කළ විපතත් අතර සංසුන් වෙනසක් ඇඳ දක්වයි. ශබ්දයන් තුළම සැබෑ වූ බවත්, දුක් විඳින සත්වයන්ගේ සැබෑ වේදනාව ජීවමානයන්ගේ ලෝකය වෙත කොතරම් මඳව පැමිණියත්, ඒ හඬ ඇසූ රජුට කිසිම තර්ජනයක් නොවූ බවත් ඔවුන් කියයි. කථාවේ සැබෑ අනතුර කිසි විටෙක රාත්‍රියේ ශබ්දය නොව, එයින් ඇති වූ භය, සහ ස්වාර්ථ ඇති උපදේශකයන් එම භය යාගයක් බවට පරිවර්තනය කරන සූදානම විය; එය සැබෑ අවශ්‍යතාවකට නොව, ඔවුන්ගේම ආශාවන්ට සේවය කරන යාගයකි. මෙම රටාව බුදුරජාණන් වහන්සේ පසේනදිගේම රාජසභාවේදී හෙළි කළ අතර, බෝසතාණන් වහන්සේ එය බ්‍රහ්මදත්තගේ රාජසභාවේදී එක් වරක් හෙළි කළ ආකාරයටම ය.