लोहकुम्भीजातकम्

जेतवने कोशलराजः प्रसेनजित् रात्रौ जागरितः आसीत्, यदा अन्धकारं भिन्दन् चत्वारः भयानकाः आक्रन्दाः श्रुताः: “दु!”, “स!”, “न!”, “सो!” क्षुब्धः सः प्रभाते स्वकुलपुरोहितान् आहूतवान्, ते च अवदन् यत् एते आक्रन्दाः राज्यस्य, धनस्य, प्राणानां वा अनिष्टसूचकाः शकुनाः सन्ति। एषः भयः केवलं पशूनां बद्धानां बन्दीनां च महायज्ञेन, चतुर्गुणितेन, यूपेषु बद्धानां, निवारयितुं शक्यते, इति ते आग्रहितवन्तः।

राजा यज्ञस्य सज्जीकरणम् आज्ञापयितुं पूर्वमेव राज्ञी मल्लिका तं केवलं ब्राह्मणेषु न विश्वस्य बुद्धं परामर्शार्थं गन्तुम् अनुरुद्धवती। प्रसेनजित् जेतवनं गत्वा बुद्धाय चत्वारः आक्रन्दाः यथा श्रुतास्तथैव वर्णितवान्। बुद्धः स्पष्टम् अवदत् यत् तस्य किमपि अनिष्टं न भविष्यति, वर्णयन् यत् नरके दुःखभाजः केचन प्राणिनः स्वयातनायाम् आक्रन्दन्ति स्म। ततः सः राज्ञे प्रदर्शयितुं पूर्वयुगस्य एकां कथां कथितवान्, यत्र पूर्वराजा अपि एतादृशस्य भयस्य सम्मुखीभूतः आसीत्।

तस्मिन् पूर्वयुगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं कुर्वति स्म, तदा बोधिसत्त्वः लोकसुखानि त्यक्त्वा हिमालये महाशक्तिमान् तपस्वी अभवत्। सः कदाचित् राजस्य स्वोपभोगार्थम् अवस्थितायाम् उद्याने सुवर्णस्वरूपेण इव प्रादुरभवत्। तत्कालीनः राजा रात्रौ तान् एव चतुरः आक्रन्दान् श्रुतवान्, यथा प्रसेनजित् कालान्तरे करिष्यति, तथैव सः अपि स्वराजपुरोहितं प्रति व्याख्यानार्थं गतवान्।

राजपुरोहितः घोषितवान् यत् केवलं प्राणिनां चतुर्गुणितो यज्ञः एव आगतम् अनर्थं निवारयितुं शक्नोति; राजा च तान् बलिपशून् यूपेषु बद्धान् शस्त्राणां प्रतीक्षायै आदिष्टवान्। पुरोहितस्य स्वशिष्येषु एकः तरुणः शिष्यः एतं उत्तरम् अङ्गीकर्तुं न शक्तवान्; सः स्वगुरुं साक्षात् पृष्टवान् यत् किं वेदाः अपि शिक्षयन्ति यत् जीवहिंसया स्वरक्षार्थं सुखं कदापि सम्भवति। तस्य गुरोः समाधानकारी उत्तरं नासीत्, सः प्रश्नं सहसा निरस्तवान्।

अविश्रान्तः सः तरुणः शिष्यः राजोद्यानं प्रविश्य सुवर्णवर्णं तपस्विनं दृष्टवान्, यः बोधिसत्त्वः अभवत्। तं सः तपस्विनं पुरोहितस्य अज्ञातम् अपि ज्ञातुं शक्नोति इति मत्वा तरुणः राजानं प्रवर्तितवान् यत् स्वयज्ञं क्षणमात्रं त्यज्य तं तपस्विनं सिंहासनसमीपम् आनीय स्वयं आक्रन्दानां रहस्यं व्याख्यातुम्।

राज्ञः सभासदां च समक्षम् बोधिसत्त्वः प्रकटितवान् यत् आक्रन्दाः जीवतां कस्यापि अनिष्टसूचकाः शकुनाः नासन्। वाराणस्याः समीपस्थाः चत्वारः राजकुमाराः परपुरुषैः सुरक्षितानां भार्याणां सह व्यभिचारम् अकुर्वन्, इति सः व्याख्यातवान्। तस्य अपराधस्य फलरूपेण ते मृत्योः अनन्तरं लोहकुम्भीनामके नरके, भूमेः अधः गभीरे यातनास्थाने, तप्तलोहस्य चतुर्षु लोहकुम्भेषु पुनर्जाताः। त्रिंशत्सहस्रवर्षाणि यावत् प्रत्येकः कुम्भस्य तले मग्नः पुनः उत्थाय तप्ते द्रवे सञ्चरति स्म। एतावता कालेन एव प्रत्येकः क्षणमात्रं कुम्भस्य कण्ठं प्राप्य विलापस्य एकं श्लोकं आरब्धवान्, परन्तु दहनशीलः फेनः तं पुनः अधः कर्षति स्म, यावत् सः प्रथमम् एव अक्षरम् उच्चारितवान्।

ततः बोधिसत्त्वः प्रत्येकं यातनाग्रस्तं स्वरं यत् समापयितुं न शक्तवान्, तत् समापितवान्। “दु” इति आरभ्य श्लोकः स्वीकरोति यत् ते स्वधनस्य उचितं भागं न दत्तवन्तः, दुष्टं जीवितं यापितवन्तः, चिरपलायितसुखेषु सुरक्षितं शरणं न प्राप्तवन्तः। “स” इति आरभ्य विलापः अनिवृत्तायाः पीडायाः, असीमेषु युगेषु अन्तहीनायाः यातनायाः कृते आसीत्। “न” इति आरभ्य स्वीकारः यत् तेषां दुःखानि अनन्तानि, यतः भूमौ कृतानां पापानां फलानि अधुना एकेन एव वहनीयानि आसन्। “सो” इति आरभ्य अन्तिमा आशा यत् यदा ते ततः अन्ततः निर्गच्छेयुः, तदा प्रत्येकः पुनः मनुष्यजन्म प्राप्य सद्गुणेन बहूनि पुण्यकर्माणि आरोहेत्।

आक्रन्दानां सत्यार्थं पूर्णतया श्रुत्वा राजा अवगतवान् यत् तस्य सिंहासनं वा राज्यं वा किमपि सर्वनाशं प्रति न सरति। सः सर्वान् बद्धान् बन्दिनः पशूंश्च तत्क्षणमेव मोचयितुम् आदिशत्, यूपाः च भग्नाः कारिताः, तस्मात् दिनात् सः दानं पञ्चशीलानां च सामान्यसद्गुणानां प्रति अभिमुखः अभवत्।

बुद्धः प्रसेनजितः कृते कथायाः पात्राणाम् अभिज्ञानं कृत्वा कथां समापयति। यः तरुणः शिष्यः गुरोः हिंसायाः समर्थनं अङ्गीकर्तुं अस्वीकृतवान्, सः पूर्वजन्मनि शारिपुत्रः आसीत्, तथा च यः तपस्वी चतुर्णाम् आक्रन्दानां पृष्ठस्थं सत्यं प्रकाशितवान्, सः स्वयं बुद्धः आसीत्।

बोधिसत्त्वस्य व्याख्यानम् एव कथायाः समग्रं विन्दुः इति प्रतीयते, यतः तस्य श्लोकाः एव रहस्यं समाधाय शतशः प्राणान् रक्षन्ति। तथापि कथायाम् अधिकारस्य सुविधाजनकम् उत्तरम् अङ्गीकर्तुं शिष्यस्य अस्वीकारं विना तस्य प्रत्यक्षं न किमपि भवति। तरुणः शिष्यः स्वकीयां कामपि विशेषप्रज्ञां, न च श्लोकान्, न च नरकदर्शनशक्तिं धारयति स्म; तस्य सामर्थ्यं केवलं तत् प्रश्नं पृच्छितुं इच्छा आसीत्, यत् तस्य गुरोः असुविधाजनकं आसीत्, तथा च गुरोः निरस्तीकरणानन्तरं अपि अन्वेषणं निरन्तरं कर्तुं सङ्कल्पः। जातकः एतम् अन्वेषणं स्वकीयं साहसं मन्यते, यत् तां प्रज्ञां सह अविभाज्यम् अस्ति या अन्ते तं प्रश्नं उत्तरितवती।

जातकः चतुर्णाम् आक्रन्दानां तथा ब्राह्मणैः तेषु कल्पितस्य विपत्तेः मध्ये सूक्ष्मं भेदं दर्शयति। आक्रन्दाः स्वयं वास्तविकाः आसन् — जीवितानां समीपं अत्यल्पतया अपि प्रविशन्तः नारकीय-पीडितानां वास्तविकं दुःखम् — तथापि ते श्रोतृभ्यः राज्ञे किमपि अनिष्टं न आनयन्। कथायाः वास्तविकः सङ्कटः रात्रौ श्रुतः शब्दः न आसीत्, अपि तु तेन जनितः भयः, तथा च स्वार्थिनां मन्त्रिणां तं भयं यज्ञे परिवर्तयितुं तत्परता, यः स्वोदरपूर्तये यज्ञः आसीत्, न तु कस्यापि वास्तविकस्य आवश्यकतायै। बोधिसत्त्वः यथा पूर्वं ब्रह्मदत्तस्य राजसभायां तां प्रवृत्तिं प्रकटितवान्, तथैव बुद्धः प्रसेनजित् स्वराजसभायां तां प्रवृत्तिं प्रकटितवान्।