महोक्कुसजातकम्

जेतवने शास्ता सावत्थीनगरस्य मित्तगन्धकनाम्नः एकस्य गृहस्थस्य विषये भिक्षुभ्यः कथितवान्, यः दुरवस्थायुक्ते कुले जातः, स्वस्थित्याः बहु उच्चां कुलीनां कन्यां विवाहितुम् इच्छति स्म। यदा तं पृष्टं यत् किं तस्य मित्राणि सहयोगिनः वा सन्ति, येषां समर्थनेन तादृशं याचनं सम्भवेत्, तदा सः अङ्गीकृतवान् यत् तस्य कोऽपि नास्ति; ततः पूर्वं मित्राणि सम्पादयितव्यानि इति तस्मै उपदिष्टम्।

मित्तगन्धकः एतां मन्त्रणां गम्भीरतया गृहीतवान्। सः नगरद्वारपालैः चतुर्भिः आरभ्य नगरपालैः, ज्योतिषिभिः, राजसभायाः अभिजनैश्च सह स्वमण्डलं विस्तारितवान्, अन्ते सेनापतिना उपराज्ञा च सह मैत्रीं प्राप्तवान्। एतैः सम्बन्धैः सः राज्ञः मित्रम् अभवत्, वृद्धस्य आनन्दस्य माध्यमेन च अशीतिः प्रधानस्थविराणां तथा बुद्धस्य अपि परिचयं प्राप्तवान्।

एतस्य मैत्र्याः बलेन राज्ञा तस्मै महद् गृहं प्रदत्तम्, तस्य विवाहः च समारोहेन सम्पन्नः। तेन विवाहिता नारी राज्ञः, उपराज्ञः, सेनापतेः च उपहारान् प्राप्तवती, ये समग्रं नगरं तया सह सम्बद्धं कृतवन्तः। विवाहात् सप्तमे दिने दम्पती बुद्धं निमन्त्र्य उदारतया दानं दत्तवन्तौ, उभौ च प्रथममार्गस्य फलं प्राप्तवन्तौ। यदा भिक्षवः विस्मिताः अभवन् यत् मैत्र्या एव एतावत् दूरं कथं एकः मित्रहीनः पुरुषः नीतः, तदा बुद्धः अवदत् यत् एषा प्रथमवारं न आसीत् यत् सा एव नारी तस्मै एतादृशं सौभाग्यम् आनीतवती। तेषां बोधार्थं सः अतीतजन्मनः अतिप्राचीनां महा-उक्कुसजातकस्य कथाम् (पालित्रिपिटके क्रमाङ्कः 486) कथितवान्।

तस्मिन् पूर्वयुगे यदा वाराणस्यां ब्रह्मदत्तः राज्यं करोति स्म, वनसरोवरस्य समीपे एकः पुंश्येनः निवसति स्म, सः स्त्रीश्येनीं सहचरीं कर्तुम् इच्छति स्म। यदा सः मधुरवचनैः तां प्रार्थयते स्म, तदा सा सावधानं प्रत्यवदत्: विवाहः केवलं सुखकाले न, अपि तु विपत्सु अपि उत्तीर्णव्यः उपक्रमः इति। सा पृष्टवती यत् किं तेन दृढाः मित्राणि सम्पादितानि सन्ति, ये नीडस्य अथवा शिशूनां विपदि तौ रक्षेयुः।

पुंश्येनः स्वीकृतवान् यत् तस्य कोऽपि मित्रं नास्ति, यतः सः एकाकी मृगयते; स्त्रीश्येनी स्पष्टम् अवदत् यत् सा एकाकिनं, विपदं प्रति निरावरणं तिष्ठन्तं पुरुषं, न विवाहिष्यते। सा तं त्रयः शक्तिमन्तः रक्षकाः सम्पादयितुं प्रेषितवती: एकः जलस्य, एकः पृथिव्याः, एकः परमशक्तेः च। श्येनः प्रथमं सरोवरस्य उत्तरतटस्य अधिपतिना मत्स्यभक्षिणा पक्षिणा सह उड्डीय गत्वा भ्रातृत्वबन्धनं कृतवान्। ततः सः तटस्थे सिकताभूमौ वृद्धं कच्छपं प्राप्तवान्, यस्य स्वकीयः युवा पुत्रः आसीत्, तस्य कुलस्य मैत्रीम् अपि सुरक्षितवान्। अन्ते सः पर्वतेषु गभीरम् उड्डीय गत्वा तत्र शासकं सिंहं — स्वयं बोधिसत्त्वम् — प्राप्य मृगराजेन सह परस्परसाहाय्यस्य सन्धिं कृतवान्। त्रयः सन्धयः सिद्धाः सति एव स्त्रीश्येनी तं स्वीकृतवती; उभौ च सरोवरस्य मध्ये एकस्मिन् द्वीपे महति कदम्बवृक्षे नीडं निर्मितवन्तौ, तत्र कालेन द्वौ शावकौ जातौ।

एकस्मिन् उष्णे अपराह्णे व्याधानां गणः मृगं न प्राप्य कदम्बवृक्षस्य अधः विश्रामं कृतवान्, मशकान् निवारयितुम् अग्निं प्रज्वालयन्, तस्य समीपे अदृश्यस्य नीडस्य अधः एव। उत्थितः धूमः तापः च असहायान् शावकान् शनैः श्वासरोधं कर्तुं प्रवृत्तः; मातृश्येनी स्वपतिम् उच्चैः आह्वयत् यत् परीक्षायाः समयः आगतः, सः सत्वरं स्वमित्राणां समीपं गच्छतु इति।

श्येनः प्रथमं मत्स्यभक्षिणं प्रति उड्डीनवान्; तेन उत्तरितं यत् यावत् तस्य श्वासः अस्ति तावत् नीडे कोऽपि अनिष्टः न भविष्यति। सरोवरम् उपरि उड्डीय सः गभीरजले स्वं सिक्तवान्, पुनः अग्निस्थानम् उपरि उड्डीय गत्वा स्वपक्षेभ्यः जलधाराः ज्वालासु अधः प्रपातितवान्। सः पुनः पुनः गतवान्, यावत् तस्य पक्षाः भारवन्तः अभवन् नेत्राणि च धूमेन रक्तवर्णानि अभवन्।

मत्स्यभक्षिणं शिथिलम् अवलोक्य श्येनः तटस्थं वृद्धं कच्छपं प्रति उड्डीनवान्, यः एव आदौ एतस्य मैत्र्याः सङ्घटने साहाय्यं कृतवान्। पितुः कच्छपस्य स्वयं कर्मणि प्रवृत्तेः पूर्वमेव तस्य स्वकीयः पुत्रः तस्य स्थाने गन्तुम् आग्रहं कृतवान्, घोषयन् यत् केवलं सः एव श्येनस्य शिशून् नीडं प्रति सुरक्षितं प्रत्यानेष्यति। तरुणः कच्छपः सरोवरस्य तले निमज्ज्य कर्परे आर्द्रमृत्तिकां सङ्गृह्य द्वीपं प्रति आनीतवान्, धूमायमानम् अग्निं गाढेन श्वासरोधकेन मृत्तिकास्तरेण आच्छादयन्, यावत् एकोऽपि अङ्गारः न अवशिष्टः।

पङ्कलिप्तं कच्छपं दृष्ट्वा व्याधाः पक्षिणः विस्मृत्य तं विशालं प्राणिनं स्वभोजनार्थं ग्रहीतुम् अचेष्टन्त, लताभिः तं बद्ध्वा द्वीपात् आकर्षितुम्। तरुणः कच्छपः यदा ते आकर्षयन्ति स्म, तदैव गभीरे जले पुनः निमज्जितवान्, व्याधानपि तेन सह जले शिरसा पातयन्; ते आर्द्राः, क्षताः, रिक्तहस्ताः च सरोवरे त्यक्ताः।

क्रुद्धाः व्याधाः प्रभाते परशुभिः सह आगत्य कदम्बवृक्षं समूलं छेत्तुं प्रतिज्ञां कृतवन्तः; एतं भयं श्रुत्वा श्येनः अन्तिमवारं बोधिसत्त्वं प्रति, पर्वतशिखरे, उड्डीनवान्। महान् सिंहः तत्क्षणम् अवरुह्य, सुवर्णमयीं केसरं चालयन्, उथलजलेषु गतवान्; तस्य एकः गर्जनः सरोवरस्य परितः वृक्षमूलान् अपि कम्पयति स्म। व्याधाः यत्र स्थिताः तत्रैव परशून् त्यक्त्वा वनात् सदा पलायितवन्तः, पुनः प्रत्यागन्तुं न साहसं कृतवन्तः।

बोधिसत्त्वः द्वीपम् आरुह्य कम्पमानं श्येनकुटुम्बं सान्त्वितवान्, मत्स्यभक्षिणं कच्छपांश्च तेषां साहसाय धन्यवादं दत्तवान्। सः उपस्थितेभ्यः सर्वेभ्यः आदिष्टवान् यत् कदापि मैत्रीबन्धनं न भञ्जनीयम्। तदनन्तरं स्त्रीश्येनी मैत्र्याः शक्तेः विषये षट् श्लोकान् अवदत्: यः जगति गर्वेण एकाकी जीवति, सः विपत्तेः सुलभः आहारः भवति; यः तु बुद्धिमतः विश्वस्तान् मित्राणि सम्पादयति, सः शोकस्य बाणैः अभेद्यं प्राकारं परिवृतः भवति।

बुद्धः मित्तगन्धकस्य कथायां समवेतान् भिक्षून् प्रति कथायाः पात्राणि निर्दिश्य समापितवान्। विवाहितौ श्येनौ तौ एव दम्पती आस्ताम्, यौ मैत्र्यजालेन सम्पादितौ। ज्वालाम् उपशमयन् मत्स्यभक्षी सारिपुत्रः आसीत्, वृद्धः कच्छपः मोग्गल्लानः। तस्य पुत्रः, यः अग्निं शमयति स्म व्याधांश्च जले आकर्षति स्म, सः राहुलः आसीत्; तथा अन्ते व्याधान् विकिरन् सिंहः स्वयं बुद्धः आसीत्।

श्येनायाः त्रीणि मैत्र्याणि प्राप्य एव पतिं स्वीकर्तुम् आग्रहः प्रथमतः अयुक्तः इव प्रतीयते। एषः आग्रहः एकाकिनं जीवन्तं पुरुषं प्रति कृतः, यः स्वतः अन्यः दोषं न कृतवान्। जातकः तस्याः सतर्कतां शीतलतायाः न, अपि तु प्रज्ञायाः रूपेण गृह्णाति, यतः तया पूर्वानुमिताः सर्वाणि भयानि प्रायः यथार्थतया तथैव सम्भूतानि, यावत् यस्मिन् कदम्बवृक्षे तौ नीडं निर्मितवन्तौ, तस्याधः अग्निपर्यन्तम् अपि। यदि श्येनः मित्राणि न अलप्स्यत — यथा प्रायः अभविष्यत् — तदा कथायाः आरम्भे यौ शावकौ उत्सवार्थं वर्णितौ, ते दग्धौ अभविष्यताम्; अग्निः प्रज्वलिते सति न प्रार्थनावचनं न पितृशोकः वा तत् परिणामं परिवर्तयितुं शक्नुतः स्म।

अस्य जातकस्य विशेषता तस्य सरलतरकथायाः विरुद्धं यत् एकः शक्तिमान् मित्रः दिनं रक्षति, तस्य साहाय्यक्रमे निहिता अस्ति — यत्र साहाय्यम् आगत्य स्वयं क्षीणं भवति। मत्स्यभक्षिणः जलेन कालः अक्रीयत, यत् सः न सम्पूर्णतया समाधातुं शक्तः; कच्छपस्य मृत्तिका तद् कार्यं सम्पादितवती यद् मत्स्यभक्षिणा आरब्धम्; केवलं सिंहस्य गर्जनं व्याधानां सङ्कल्पं मूलतः प्रतिहतवत्। शृङ्खलायां कोऽपि एकः मित्रः सङ्कटम् एकाकी समाप्तुं नासमर्थः आसीत्। कल्याणमित्रता इति कथायाः गभीरः सन्देशः तस्य बलम् एतस्मिन् स्तरीकरणे निहितम् इति प्रतिपादयति — भिन्नानां क्षमतानां क्रमशः प्रदानम्, न तु एकस्य मित्रस्य सर्वं पूरयितुं अपेक्षा।