सन्धिभेदजातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः अवगतवान् यत् षड् भिक्षवः स्वसहभिक्षूणां विषये निन्दाकथाः सङ्गृह्य प्रसारयन्ति, येन एकं साधकम् अपरस्मात् विच्छिद्य प्रवर्तयेयुः। भगवान् तान् षडपि स्वसमक्षम् आहूय साक्षात् तिरस्कृतवान्, अवदत् च यत् परनिन्दा तीक्ष्णखड्गप्रहारवत् छिनत्ति, तथा च सुदृढतमाः सख्यम् अपि निन्दायाः प्रभावे विनश्यति। ततः सः सन्धिभेदजातकम् (पालिसंग्रहस्य जातकसङ्ख्या ३४९) अकथयत्, येन तान् तादृशस्य विनाशस्य क्रमं यथावत् दर्शयेत्।

पूर्वस्मिन् युगे, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्याः सिंहासनात् अपक्रान्तः आसीत् तथा च बोधिसत्त्वः तत्र स्थाने राज्यं करोति स्म, तदा एकः गोपालः अरण्यस्य गोशालायां पशून् चारयति स्म। सः सायं गृहं प्रत्यागच्छन् असावधानतया गर्भिणीं धेनुं तत्रैव परित्यक्तवान्। एकाकिनी धेनुः तस्मिन्नेव वने विचरन्तं सिंहेन सह अप्रत्याशितां मैत्रीं कृतवती। कालेन प्रत्येकः प्रसूतः, धेनुः वत्सं, सिंही च शावकं प्रासूत, यः स्वमातृवत् एव अविच्छेद्यः अभवत्।

तस्मिन् वने काष्ठसङ्ग्रहं कुर्वन् एकः वनरक्षकः वृषभस्य सिंहस्य च विचित्रां मैत्रीं लक्षितवान्। तां उल्लेखनीयां मत्वा सः यदा राजप्रासादे स्वसङ्ग्रहं नयति स्म, तदा राज्ञे निवेदितवान्। बोधिसत्त्वः सावधानतया तत् शृणोत् तथा च वनरक्षकं सचेतयत् यत् यदि कदापि तृतीयः पशुः तयोः सङ्गे मेलति, तर्हि अवश्यं कलहः भविष्यति, तथा च यदि सः तादृशं पश्येत्, तर्हि तत्क्षणं प्रासादं प्रति प्रत्यागन्तव्यम् इति आदिशत्।

न चिरात् वनरक्षकः वनं प्रत्यागत्य अवलोकितवान् यत् वृषभेन सिंहेन च सह एकः शृगालः सङ्गतिं करोति, यथा बोधिसत्त्वेन आशङ्कितम् आसीत्। सः यत् दृष्टं तत् निवेदयितुं शीघ्रं नगरं प्रत्यागतः।

शृगालः वने गोमांसं सिंहमांसं च विना सर्वेषां मांसानां रसं आस्वादितवान्। सः अवगतवान् यत् यदि सः द्वौ सखायौ परस्परं विरोधं प्रवर्तयेत्, तर्हि ते स्वकलहे परस्परं हत्वा तस्मै अपूर्वं भोजनं त्यजेयुः। सः क्रमशः प्रत्येकं समीपं गच्छति स्म — वृषभाय एकान्ते कथयति स्म यत् सिंहः तस्य पृष्ठतः तं निन्दति, सिंहाय च एकान्ते कथयति स्म यत् वृषभः तस्य गर्वं तथैव उपहसति।

प्रत्येकं निवेदनेन सन्देहस्य बीजं वर्धितम्, यावत् वृषभः सिंहश्च, यौ दीर्घकालं पूर्णविश्वासेन एकस्मिन् वने सहवसतः, परस्परं दर्शनमपि सोढुं न शक्नुवन्ति स्म। यदा तौ अन्ततः मुखामुखि समागतौ, तदा शृगालेन प्रत्येकस्मिन् रोपिता सञ्चिता द्वेषाग्निः प्रकटसङ्घर्षरूपेण प्रज्वलिता। द्वावपि प्राणिनौ युद्धं कुर्वन्तौ भूमौ मृतौ पतितौ, शृगालः यथायोजितं तयोः उभयोः मांसं भुक्त्वा तृप्तः अभवत्।

यदा राजा वनं प्राप्य वृषभस्य सिंहस्य च मृतदेहौ एकत्र पतितौ अपश्यत्, तदा सः तत्क्षणमेव तयोः विनाशकारणं अवगतवान्। सः परनिन्दां शोचन् श्लोकान् उक्तवान्, यत् सा निन्दा उभयधारयुक्तेन खड्गेन इव तीक्ष्णा, यया सखित्वं छिन्नम्, यत् न दूरत्वेन न च जातिभेदेन कदापि भग्नं शक्यते स्म। सा तौ सखायौ तस्मिन् एकस्मिन् प्राणिनि प्रहिता अभवत्, यस्मात् तौ कदापि भयं न मन्यते स्म।

भगवान् स्वकथनं समापयन् समक्षस्थितान् षड् भिक्षून् प्रति आत्मपरिचयं दत्तवान्। सः अवदत् यत् सः स्वयं तस्मिन् दूरस्थे जन्मनि तं राजा आसीत्, यः वनरक्षकं सचेतयत्, तस्य निवेदनं श्रुतवान्, तथा च यः शृगालेन पूर्वमेव विनष्टां मैत्रीं रक्षितुं विलम्बेन आगतवान्।

अस्मिन् जातके बोधिसत्त्वः सर्वं यथावत् करोति, तथापि स्वयोः सखयोः रक्षणे असफलः भवति, इति विचारणीयम्। सः तृतीयपशोः सम्भाव्यं सङ्कटं यथावत् भविष्यवाणीतुं समर्थः, वनरक्षकं तस्य दर्शनक्षणे एव सूचना दातुम् आदिष्टवान्, तथा च सूचनां श्रुतानन्तरं तदनुरूपं कार्यं कृतवान्। तथापि यदा शृगालः प्रत्येकेन सह पर्याप्तं पृथक्कालं यापयित्वा मिथ्यावादान् रोपितवान्, तदा एषः सर्वः दूरदृष्टिः निष्फला अभवत्। जातकस्य शिक्षा न तु इयं यत् सावधानता निरर्थका, अपितु यत् सावधानता केवलं सङ्कटस्य आगमनं प्रतीक्षते, न तु तस्य पूर्वभावि विश्वासभङ्गस्य, सा तु यदा विश्वासः पूर्वमेव क्षीणः भवति तदा एकपदं पश्चाद् एव भवति।

बहवः निन्दाविषयकाः जातककथाः मिथ्यावादिनं विनष्टं दर्शयित्वा वा, वास्तविकहानेः पूर्वमेव मैत्रीं पुनः स्थापयित्वा वा, निन्दकं दण्डयित्वा वा समाप्यन्ते। इदं जातकं तादृशं सान्त्वनं निषेधति। शृगालस्य मिथ्यावादाः पूर्णतया फलन्ति, वृषभः सिंहश्च तस्य इष्टानुसारं मृताः भवन्ति, सः च यथेच्छं भोजनं करोति, यत् कोऽपि तं निवारयितुं नेच्छति। राज्ञः श्लोकाः घटनायाः पश्चात् आगच्छन्ति, ते परित्राणं न, अपितु विलापरूपेण आगच्छन्ति, तथा जातकस्य कठोरतरा शिक्षा अत्रैव अन्तर्निहिता अस्ति यत् सुखान्तस्य अभावः। धैर्यपूर्वकं पुनः पुनः कृतया परनिन्दया विच्छिन्ना मैत्री साक्षात् विश्वासघातेन विनष्टा मैत्रीवत् एव पूर्णतया नश्यति, तथा यः भयं पूर्वमेव तस्य मूल्यं दत्तवतां न रक्षति।