พาเวรุชาดก

พระศาสดาตรัสเรื่องนี้ที่เชตวันมหาวิหาร มีเหตุมาจากลาภและเกียรติของอาจารย์ลัทธิอื่นบางท่าน ก่อนพระพุทธเจ้าจะอุบัติ อาจารย์เหล่านี้เคยได้รับลาภและเกียรติ เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว ทั้งสองสิ่งก็เสื่อมหายไป เหมือนหิ่งห้อยเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น

ภิกษุทั้งหลายสนทนากันเรื่องนี้ในธรรมสภา เมื่อพระศาสดาเสด็จเข้ามาและตรัสถามว่ากำลังสนทนาเรื่องอะไร ภิกษุจึงกราบทูลให้ทรงทราบ เรื่องนี้เป็นชาดกหมายเลข ๓๓๙ ในชาดกของพระไตรปิฎกบาลี

พระศาสดาตรัสว่า เรื่องนี้มิได้เป็นเช่นนี้เฉพาะในปัจจุบัน แม้ในอดีตกาล ก่อนที่ผู้มีคุณธรรมจะปรากฏ ผู้ที่ไร้คุณธรรมก็ได้ลาภและเกียรติอันสูงสุด เมื่อผู้มีคุณธรรมปรากฏ ผู้ที่ขาดคุณธรรมก็สูญเสียลาภและเกียรติ ตรัสดังนี้แล้วจึงทรงเล่าตำนานแห่งกาลก่อน

ครั้งหนึ่ง ขณะที่พระเจ้าพรหมทัตครองราชย์ในพาราณสี พระโพธิสัตว์บังเกิดเป็นนกยูงหนุ่ม เมื่อเจริญวัยเต็มที่ก็งดงามยิ่งนัก และพระองค์อาศัยอยู่ในป่า

ในครั้งนั้น พ่อค้าบางคณะเดินทางไปยังแคว้นพาเวรุ พวกเขานำกาต่างถิ่นตัวหนึ่งขึ้นเรือไปด้วย เรื่องเล่าว่าในพาเวรุไม่มีนกอยู่เลยแม้แต่ตัวเดียว

เมื่อชาวพื้นเมืองเห็นนกนั้นเกาะอยู่บนยอดเสากระโดงเรือ ก็มักจะเอ่ยถึงมันเสมอ พวกเขาสรรเสริญสีผิวของมัน จะงอยปากที่อยู่ปลายลำคอ และดวงตาคล้ายลูกแก้วมณี พวกเขาขอร้องให้พ่อค้ามอบนกตัวนั้นให้ โดยกล่าวว่าพ่อค้าสามารถหานกเช่นนี้ได้อีกในประเทศของตน

พ่อค้าตกลงจะขายตามราคา ชาวเมืองเสนอเพียงหนึ่งกหาปณะ พ่อค้าปฏิเสธ ชาวเมืองค่อย ๆ เพิ่มราคาขึ้นทีละน้อย จนกระทั่งกล่าวว่าจะให้ถึงหนึ่งร้อยกหาปณะ

พ่อค้าตอบว่านกตัวนี้มีประโยชน์ต่อพวกตนมาก แต่พวกตนปรารถนาให้เกิดมิตรภาพระหว่างสองฝ่าย จึงขายให้ในราคาหนึ่งร้อยกหาปณะ

ชาวเมืองนำกาใส่ในกรงทอง เลี้ยงด้วยปลา เนื้อสัตว์หลายชนิด และผลไม้ป่า ในที่ซึ่งไม่มีนกอื่นอยู่เลย กาที่มีคุณสมบัติชั่วสิบประการก็ได้รับลาภและเกียรติอันสูงสุด

ในการเดินทางครั้งต่อมา พ่อค้ากลับมายังพาเวรุพร้อมนกยูงหลวง พวกเขาได้ฝึกให้มันร้องเมื่อดีดนิ้ว และรำเมื่อปรบมือ เมื่อมีฝูงชนมาชุมนุมกัน นกยูงยืนอยู่ที่หัวเรือ กระพือปีก เปล่งเสียงไพเราะ และรำ

ผู้ที่ได้เห็นต่างปีติยินดียิ่งนัก พวกเขาเรียกมันว่าราชาแห่งนก งดงามและได้รับการฝึกมาอย่างดี แล้วขอให้พ่อค้ามอบมันให้แก่ตน

พ่อค้าคัดค้าน พวกเขาเคยนำกามาก่อนแล้ว และชาวเมืองก็รับไปแล้ว บัดนี้ชาวเมืองยังขอนกยูงตัวนี้อีก พ่อค้ากล่าวว่าจะเป็นไปไม่ได้เลยที่จะมาถึงแคว้นนั้นแล้วแม้แต่จะเอ่ยชื่อนกสักชนิดหนึ่ง

ชาวเมืองขอให้พ่อค้าพอใจเถิด และให้หานกอีกตัวหนึ่งในแผ่นดินของตนเอง พวกเขาเพิ่มราคาซ้ำแล้วซ้ำเล่า และในที่สุดก็ซื้อนกยูงด้วยราคาหนึ่งพันกหาปณะ

พวกเขาใส่นกยูงไว้ในกรงที่ประดับด้วยรัตนะเจ็ดประการ เลี้ยงด้วยปลา เนื้อ และผลไม้ป่า รวมทั้งน้ำผึ้ง ข้าวคั่ว น้ำตาลเหลว และสิ่งทำนองนั้น นกยูงหลวงจึงได้รับลาภและเกียรติอันสูงสุดเช่นนี้

ตั้งแต่วันที่นกยูงมาถึง ลาภและความเคารพที่กาเคยได้รับก็เสื่อมลง ไม่มีใครแม้แต่จะมองกา กาไม่ได้รับอาหารทั้งแข็งและอ่อนอีกต่อไป ร้องว่า “กา กา” แล้วบินไปเกาะอยู่บนกองขยะ

พระศาสดาทรงเชื่อมเรื่องทั้งสองเข้าด้วยกันด้วยคาถาสี่บท ก่อนที่นกยูงที่มีหงอนงามจะปรากฏ พระองค์ตรัสว่า กาเคยได้รับการเคารพด้วยผลไม้และเนื้อ เมื่อนกยูงที่มีเสียงไพเราะมาถึงพาเวรุ กาก็ถูกพรากจากของถวายและชื่อเสียงในทันที

พระองค์ตรัสต่อไปว่า มนุษย์และอาจารย์ของพวกเขาก็เป็นเช่นนั้นเช่นกัน ผู้คนให้ความเคารพแก่นักบวชต่าง ๆ อย่างเหมาะสม จนกระทั่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงแสงสว่างแห่งสัจธรรมอย่างเต็มที่ เมื่อพระพุทธเจ้าผู้มีพระสุรเสียงไพเราะทรงแสดงธรรม ผู้คนก็ถอนการถวายและคำสรรเสริญที่มอบให้อาจารย์ของลัทธิอื่น

หลังจากตรัสคาถาเหล่านี้แล้ว พระศาสดาทรงระบุชาติกำเนิดนั้น ในคัมภีร์ อาจารย์ศาสนาเชนชื่อนาฏบุตรเป็นกา ส่วนพระศาสดาเองทรงเป็นนกยูงหลวง การระบุนี้บันทึกไว้ตามที่ประเพณีกล่าว ภายในบริบทของการแข่งขันระหว่างอาจารย์ในสมัยพระพุทธเจ้า

กาในเรื่องนี้มิได้ทำสิ่งผิดใดเพียงเพราะมันเป็นกา มันได้รับการเคารพเพียงเพราะชาวพาเวรุไม่เคยเห็นนกมาก่อน และโชคของมันก็สิ้นสุดเมื่อพวกเขาพบนกที่ดีกว่า เรื่องนี้ชี้ไปที่วิธีที่เกียรติยศติดตามสิ่งที่หาได้ง่าย และเคลื่อนไปเมื่อสิ่งที่จริงแท้กว่าปรากฏขึ้น มากกว่าจะชี้ไปที่ตัวกาเอง

สำหรับผู้ศรัทธา บทเรียนนี้เรียบง่ายและเป็นจริงในชีวิต เกียรติที่เกิดจากการขาดการเปรียบเทียบนั้นเปราะบาง ส่วนคุณค่าของพระศาสดาไม่ขึ้นกับการไม่มีคู่แข่ง ในเรื่องนี้พระพุทธเจ้าทรงปรากฏเป็นนกยูงที่ไม่จำเป็นต้องอาศัยกรงทองเพื่อเป็นสิ่งที่พระองค์เป็น