बावेरुजातकम्

शास्ता जेतवने इमां कथां कथितवान्। तस्याः प्रसङ्गः अन्यमतानां केचन आचार्याः आसन्। बुद्धस्य आविर्भावात् पूर्वम् एते आचार्याः लाभं सत्कारं च प्राप्तवन्तः। बुद्धस्य आविर्भावात् अनन्तरं ते उभयं नष्टवन्तः, यथा सूर्योदये खद्योताः निष्प्रभाः भवन्ति।

भिक्षवः धर्मसभायाम् इमं विषयं परस्परं कथयन्ति स्म। शास्ता आगत्य किम् उक्तवन्तः इति पृष्टवान्, ते च तम् अवदन्। इयं कथा पालिपिटके जातकसंग्रहे सङ्ख्यया ३३९ अस्ति।

शास्ता अवदत् यत् इदम् केवलम् अधुना न भवति। पुरापि, गुणवतां आविर्भावात् पूर्वं, गुणरहिताः जनाः परमं लाभं यशश्च प्राप्नुवन्। गुणवत्सु आविर्भूतेषु गुणरहिताः लाभं यशश्च हारितवन्तः। एवम् उक्त्वा सः अतीतकालस्य एकां कथां कथितवान्।

एकदा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति बोधिसत्त्वः तरुणः मयूरः अभवत्। सम्पूर्णवृद्धौ सः अतीव सुन्दरः आसीत्, वने च वसति स्म।

तस्मिन् काले केचन वणिजः बावेरुराष्ट्रं प्राप्ताः। ते स्वनौ विदेशीयं काकं नीतवन्तः। कथा वदति यत् बावेरौ कोऽपि पक्षी नासीत्।

यदा देशवासिनः तं पक्षिणं नौस्तम्भाग्रे उपविष्टं पश्यन्ति, तदा ते तस्य विषये कथयन्ति स्म। ते तस्य त्वचः वर्णं, कण्ठाग्रे चञ्चुयुक्तं मुखं, मणिगोलकसदृशौ नेत्रौ च प्रशंसन्ति स्म। ते वणिग्भ्यः तं पक्षिणं याचितवन्तः, वदन्तश्च यत् भवतां देशे अन्यः लप्स्यते।

वणिजः विक्रयं मूल्येन स्वीकृतवन्तः। जनाः एकां मुद्रां प्रस्तावितवन्तः, वणिजः च न्यषेधयन्। शनैः शनैः जनाः मूल्यं वर्धितवन्तः, यावत् शतं मुद्राः दातुम् उद्यता अभवन्।

वणिजः अवदन् यत् पक्षी तेभ्यः अतीव उपयोगी अस्ति, किन्तु उभयोः पक्षयोः मैत्रीम् इच्छन्ति इति। अतः ते शतमुद्राभिः तं विक्रीतवन्तः।

देशवासिनः काकं स्वर्णपञ्जरे स्थापितवन्तः। नानाप्रकारैः मत्स्यमांसैः वन्यफलैः च तं पोषितवन्तः। यत्र अन्ये पक्षिणः न आसन्, तत्र दशदोषयुक्तः सः काकः परमं लाभं यशश्च प्राप्तवान्।

पुनः यदा वणिजः बावेरुं प्राप्ताः, तदा ते राजमयूरम् आनीतवन्तः। ते तम् अङ्गुलिस्फोटने आह्वानं कर्तुं करतालध्वनौ च नर्तितुं शिक्षितवन्तः। जनसमूहे समागते सति, सः पक्षी नौकायाः अग्रभागे तिष्ठन् पक्षौ प्रसार्य मधुरं ननाद, नृत्यं च अकरोत्।

तत् दृष्ट्वा जनाः अतीव प्रसन्नाः अभवन्। ते तं पक्षिणां राजानम्, अतीव सुन्दरं सुशिक्षितं च इति उक्तवन्तः, वणिग्भ्यः च तं दातुं याचितवन्तः।

वणिजः विरोधम् अकुर्वन्। ते प्रथमं काकम् आनीतवन्तः, जनाः च तं गृहीतवन्तः। इदानीं ते एतं मयूरम् अपि याचन्ते। तं देशं प्राप्य कस्यचित् पक्षिणः नामापि उच्चारयितुम् असम्भवम् इति वणिजः अवदन्।

जनाः तान् सन्तोषं धारयितुं प्रेरितवन्तः, स्वदेशे अन्यं पक्षिणं लभन्तां च इति। ते मूल्यं पुनः पुनः वर्धितवन्तः, अन्ते च मयूरं सहस्रमुद्राभिः क्रीतवन्तः।

ते मयूरं सप्तरत्नैः अलङ्कृते पञ्जरे स्थापितवन्तः। तं मत्स्यमांसैः, वन्यफलैः, मधुना, भृष्टयवैः, शर्करोदकादिभिः च पोषितवन्तः। एवं राजमयूरः परमं लाभं यशश्च प्राप्तवान्।

यस्मिन् दिने मयूरः आगतः, तस्मात् दिनात् काकस्य लाभः सत्कारश्च अपगतौ। कोऽपि तं दर्शितुमपि नेच्छति स्म। काकः कठिनं मृदु वा कमपि आहारं न प्राप्नोत्। “काँव, काँव” इति क्रन्दन् सः गत्वा अवकरराशौ उपाविशत्।

शास्ता चतसृभिः गाथाभिः उभे कथे संयोजितवान्। शिखी मयूरः आविर्भवात् पूर्वं काकाः फलमांसदानैः पूजिताः इति सः अवदत्। मधुरस्वरः मयूरः बावेरुं प्राप्ते सति काकः सहसा दानात् यशसः च वञ्चितः अभवत्।

तथैव मनुष्याः तेषाम् आचार्याश्च भवन्ति इति सः अग्रे अवदत्। यावत् बुद्धः सत्यस्य परिपूर्णं प्रकाशं न दर्शितवान्, तावत् जनाः नानाविधान् पुरोहितान् यथोचितं सत्कुर्वन्ति स्म। यदा मधुरवाक् बुद्धः धर्मम् उपदिष्टवान्, तदा जनाः अन्यमतानाम् आचार्येभ्यः स्वदानं प्रशंसां च अपाकृतवन्तः।

एतासु गाथासु उक्तासु सतीषु, शास्ता तस्य जन्मनः अभिज्ञानम् अकरोत्। ग्रन्थे जैनाचार्यः नाथपुत्तः काकः आसीत्, शास्ता स्वयं च राजमयूरः आसीत् इति उक्तम्। एतत् अभिज्ञानं परम्परा यथा कथयति तथैव, बुद्धकालिकानाम् आचार्याणां स्पर्धायाम् अभिलिखितम् अस्ति।

अस्याः कथायाः काकः काकत्वात् किमपि दुष्कृतम् अकरोत् न। सः केवलं बावेरुजनानां पक्षिदर्शनाभावात् सम्मानितः आसीत्, यदा ते उत्तमं पक्षिणं दृष्टवन्तः तदा तस्य भाग्यं समाप्तम्। कथा काकात् अधिकं तत्र सङ्केतयति यत् सत्कारः यत् सुलभम् अस्ति तत् अनुसरति, यदा च सत्यतरं किमपि प्रकटति तदा सः अग्रे गच्छति।

भक्तस्य कृते शिक्षा सरला व्यावहारिकी च अस्ति। तुलनाभावात् प्राप्तः सत्कारः भङ्गुरः भवति, गुरोः मूल्यं च प्रतिद्वन्द्विनाम् अनुपस्थितौ न अवलम्बते। अत्र बुद्धः तादृशः मयूरः इव दर्शितः, यस्य स्वरूपाय स्वर्णपञ्जरस्य आवश्यकता नास्ति।