ภัทรฆฏชาดก ที่ ๒๙๑

ภัทรฆฏชาดก ชาดกที่ ๒๙๑ ในติกนิบาต เปิดเรื่องด้วยกรอบเรื่องในสมัยของพระพุทธเจ้าเอง หลานชายของมหาเศรษฐีอนาถบิณฑิกได้ผลาญมรดกมหาศาลถึงสี่สิบโกฏิทอง โดยกลับไปขอเงินจากลุงซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนอนาถบิณฑิกเศรษฐีเหนื่อยหน่ายจึงไม่ให้อะไรเลยนอกจากผ้าหยาบ ๆ และในที่สุดก็ขับไล่ออกจากบ้านไปโดยสิ้นเชิง หลานชายผู้ยากไร้ล้มลงข้างกำแพงและสิ้นชีวิตที่นั่น เมื่ออนาถบิณฑิกเศรษฐีกราบทูลพระพุทธเจ้าด้วยความทุกข์ใจที่ตนไม่อาจสนองความต้องการของหลานชายของตนได้ พระพุทธเจ้าได้ตรัสตอบด้วยคำถามที่เปลี่ยนมุมมองทั้งหมดว่า อนาถบิณฑิกเศรษฐีจะคาดหวังให้ตนสนองความต้องการของบุรุษผู้หนึ่งได้อย่างไร ในเมื่อพระองค์เองในชาติก่อนที่ไกลโพ้นกว่านั้นยังไม่อาจทำให้เขาพอใจได้ แม้จะทรงประทานถ้วยวิเศษแห่งความปรารถนาให้แล้วก็ตาม ภิกษุทั้งหลายได้ยินคำตอบอันแปลกประหลาดนี้ จึงทูลขอให้พระองค์ทรงอธิบาย และพระองค์ทรงเล่าเรื่องต่อไปนี้จากยุคสมัยที่ผ่านมาช้านาน

ในอดีตกาลอันไกลโพ้น ในรัชสมัยของพระเจ้าพรหมทัตแห่งพาราณสี พระโพธิสัตว์ได้ประสูติเป็นบุตรชายของพ่อค้าผู้มั่งคั่ง ผู้ได้รับทรัพย์สมบัติสี่ร้อยล้านเหรียญทองเมื่อบิดาของตนสิ้นชีวิต พระโพธิสัตว์ดำเนินชีวิตอย่างเอื้อเฟื้ออย่างยิ่ง ถวายทานตลอดชีวิต และเมื่อสิ้นชีวิตลง ก็ได้ไปเกิดเป็นท้าวสักกะ พระราชาแห่งเทวดา ท่านทิ้งบุตรชายที่เศร้าโศกไว้เบื้องหลัง ซึ่งมีอุปนิสัยแตกต่างจากท่านโดยสิ้นเชิง เขาเป็นชายหนุ่มที่หมกมุ่นอยู่กับการดื่มสุรา การพนัน และการใช้ชีวิตเสเพล เขาล้อมตัวด้วยคนพาลนักเลง นางรำ และผู้ประจบสอพลอ จ่ายเงินหนึ่งพันเหรียญให้นักแสดงกายกรรมและนักร้องเพื่อความบันเทิงในคืนเดียวที่เมามาย ชายหนุ่มผู้นี้ผลาญมรดกทั้งหมดของตระกูลได้ภายในไม่กี่ปี จนต้องนุ่งผ้าขี้ริ้วและขอทานอยู่นอกประตูวัด

ท้าวสักกะทรงทอดพระเนตรลงมาจากดาวดึงส์ และทรงเห็นความยากจนของบุตรชายคนเก่าของพระองค์ ทรงเกิดความเมตตาทั้งที่เกิดเรื่องราวมามากมายหลังจากพระองค์สิ้นชีวิต เรื่องนี้บอกเป็นนัยว่า แม้แต่ความตายและการเกิดในรูปแบบการดำรงอยู่ที่แตกต่างโดยสิ้นเชิง ก็มิได้ลบความรักของบิดาที่มีต่อบุตรชายได้

ท้าวสักกะเสด็จลงมาและวางภาชนะวิเศษ คือภัทรฆฏ ถ้วยแห่งความปรารถนา ไว้ในมือของชายหนุ่ม และทรงเตือนอย่างเข้มงวดว่า จงระวังอย่าให้ถ้วยนี้แตก ตราบใดที่เจ้ายังรักษามันไว้ได้อย่างครบถ้วน ทรัพย์สมบัติของเจ้าจะไม่มีวันหมดสิ้น ชายหนุ่มเปี่ยมด้วยความยินดี จึงปรารถนาอาหาร เครื่องดื่ม และเครื่องนุ่งห่มอย่างดีในทันที แล้วกลับไปใช้ชีวิตฟุ่มเฟือยแบบเดิม คราวนี้มีแหล่งที่มาอันไม่มีที่สิ้นสุดไว้เลี้ยงดูการเลี้ยงฉลองนั้น โดยคำเตือนของบิดาได้จางหายไปจากความทรงจำของเขาแล้วตั้งแต่การเลี้ยงฉลองเริ่มต้น

เมื่อถูกความหรูหราบดบังอีกครั้งและเมามายด้วยสุรา ชายหนุ่มได้รวบรวมเพื่อนฝูงมาจัดการฉลองอย่างคุยโอ้อวด ด้วยปรารถนาจะให้เพื่อนประทับใจในที่มาของโชคลาภอันฉับพลันของตน เขาจึงเริ่มโยนถ้วยอันมีค่าขึ้นไปในอากาศแล้วรับกลับมาเหมือนของเล่นของนักแสดง หัวเราะกับความง่ายดายที่ความมั่งคั่งมาถึงเขาในบัดนี้ มือที่สั่นเทาและมึนเมาของเขารับพลาด ถ้วยตกลงสู่พื้นและแตกกระจาย สิ่งทั้งหมดที่ถ้วยเคยให้ก็หายไปพร้อมกับมัน ชายหนุ่มซึ่งบัดนี้แม้แต่ความทรงจำเกี่ยวกับความเมตตาของบิดาก็ไม่เหลือให้อาศัยอีกครั้ง จึงกลับไปสู่ผ้าขี้ริ้วและความยากจนแบบเดิมที่เคยรู้จัก ไม่นานนักเขาก็สิ้นชีวิตอย่างยากไร้อยู่ข้างกำแพง เหมือนที่คนร่วมสมัยของเขาจะเป็นเช่นนั้นอีกในชีวิตหนึ่งที่ยาวนานกว่านี้ โดยไม่ได้เรียนรู้อะไรจากการสูญเสียที่เคยทำลายเขาไปแล้วครั้งหนึ่ง

เมื่อจบการแสดงพระธรรม พระพุทธเจ้าทรงระบุการเกิดอย่างชัดเจนว่า หลานชายของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ผู้ซึ่งทำถ้วยแห่งความปรารถนาแตกและสิ้นชีวิตข้างกำแพงในทั้งสองชาติ คือจิตวิญญาณเดียวกัน และพระพุทธเจ้าทรงประกาศเองว่า “เราเองคือท้าวสักกะ” ผู้ให้ที่มีเมตตาแต่ไร้พลังในที่สุด ผู้ซึ่งเคยพยายามครั้งหนึ่งก่อนหน้านั้นในชาติที่ห่างไกลออกไปอีกหนึ่งชาติ เพื่อช่วยทายาทผู้ประมาทคนเดียวกันให้พ้นจากความอยากของตนเอง ไม่มีของขวัญใดที่วิเศษหรือไม่มีวันหมดสิ้น จะสามารถอยู่รอดเกินกว่าความประมาทของทายาทได้ ข้อเท็จจริงนี้พระพุทธเจ้าทรงประทานแก่อนาถบิณฑิกเศรษฐีมิใช่เพื่อเป็นคำตอบที่จะบรรเทาความเศร้าโศกของท่าน แต่เป็นคำอธิบายอย่างตรงไปตรงมาว่าเหตุใดความเมตตาอันไร้ขีดจำกัดจึงล้มเหลวมาแล้วถึงสองครั้ง