भद्रघटजातकम् क्रमाङ्कः २९१

तिकनिपातस्य जातकसंख्या २९१, भद्रघटजातकम्, बुद्धस्य स्वकालिकेन प्रसङ्गेन आरभ्यते। महाश्रेष्ठिनः अनाथपिण्डिकस्य एकः भागिनेयः चत्वारिंशत् कोटयः सुवर्णस्य विशालं दायं व्यययत्, मातुलसमीपं पुनः पुनः अधिकधनार्थं गच्छन् यावत् अनाथपिण्डिकः क्षुब्धः सन् तस्मै केवलं स्थूलानि वस्त्राणि दत्त्वा अन्ततः तं गृहात् सर्वथा निष्कासितवान्। दरिद्रः सन् स भागिनेयः पार्श्वभित्त्याः समीपे पतित्वा तत्रैव मृतः। यदा अनाथपिण्डिकः एतत् बुद्धाय निवेदितवान्, स्वस्य भागिनेयस्य आवश्यकतां पूरयितुम् असमर्थतया व्याकुलः, तदा बुद्धः एकेन प्रश्नेन उत्तरं दत्तवान् यः सर्वं नवीकृतवान्: अनाथपिण्डिकः कथं आशां करोति यत् सः तं पुरुषं सन्तोषयेत् यं बुद्धः स्वयं, अतीव पूर्वस्मिन् जन्मनि, इच्छापूरक-घटं दत्त्वापि सन्तोषयितुं असमर्थः आसीत्। बुद्धस्य भिक्षवः एतत् विचित्रम् उत्तरं श्रुत्वा तं व्याख्यातुम् अयाचन्त, ततः सः तेभ्यः अतिप्राचीनकालस्य इयं कथाम् अकथयत्।

अतिदूरे अतीते, वाराणस्यां ब्रह्मदत्तस्य राज्यकाले, बोधिसत्त्वः स्वयं एकस्य धनिनः श्रेष्ठिनः पुत्रः रूपेण जातः, यः स्वपितुः मृत्योः अनन्तरं चत्वारिंशत् कोटयः सुवर्णमुद्राणां निधिम् अप्राप्नोत्। बोधिसत्त्वः अतीव उदारतया जीवितवान्, सम्पूर्णजीवने दानं दत्तवान्, स्वमृत्योः अनन्तरं च शक्रः देवराजः इति पुनर्जातः। सः स्वशोकाकुलं पुत्रं त्यक्तवान्, यः चरित्रेण तस्य सर्वथा विपरीतः सिद्धः: एकः युवकः यः पूर्णतः मद्यपाने, द्यूते, विलासिनि जीवने च निमग्नः आसीत्। धूर्तैः, नर्तकीभिः, चाटुकारैः परिवेष्टितः, एकस्या रात्रेः मद्यमत्तायाः मनोरञ्जनार्थं कलाबाजान् गायकांश्च सहस्रं मुद्राः दत्त्वा, युवकः केवलं कतिपयानां स्वल्पवर्षाणां मध्ये सम्पूर्णं पैतृकं दायं व्यययत् यावत् सः जीर्णवस्त्राणि धारयन् मन्दिरद्वाराणां बहिः भिक्षाटनं कर्तुं विवशः अभवत्।

त्रायस्त्रिंशत् स्वर्गात् अधः पश्यन् शक्रः स्वपूर्वपुत्रस्य दरिद्रताम् अपश्यत्, स्वमृत्योः अनन्तरं यत् यत् जातं तत् सर्वं सत्यपि करुणया प्रेरितः अभवत्। मृत्युः, सर्वथा भिन्नस्य अस्तित्वस्य रूपेण पुनर्जन्म च, कथा सूचयति, पितुः पुत्रस्नेहं न नाशयतः।

शक्रः अवरुह्य तस्य युवकस्य करयोः जादुई पात्रं भद्रघटम्, इच्छापूरकं घटं, स्थापितवान्। सः तं कठोरतया चेतयति स्म: अस्य घटस्य भङ्गात् सावधानो भव, यावत् त्वं एनं अखण्डं धारयसि तावत् तव धनं कदापि न क्षयं यास्यति। आनन्देन अभिभूतः युवकः तत्क्षणम् अन्नं, पानं, उत्तमानि वस्त्राणि च अयाचत, पुनः स्वपुरातनं अत्यधिकभोजनमयं जीवितं प्रत्यागच्छत्, अधुना तस्य व्ययाय अक्षयः स्रोतः सन्निहितः आसीत्। भोजनारम्भे एव पितुः चेतावनी तस्य मनसः विलुप्ता भूत्वा आसीत्।

विलासेन पुनः अन्धः मद्येन च उन्मत्तः युवकः स्वसहचरान् आत्मप्रशंसोत्सवाय सङ्गृहीतवान्। तान् स्वस्य अकस्मात्-लब्धस्य सौभाग्यस्य स्रोतेन चमत्कर्तुम् इच्छन् सः बहुमूल्यं घटम् आकाशे क्षिप्त्वा कलाकारस्य क्रीडनकम् इव पुनः गृह्णाति स्म, धनं अधुना कथं सुलभं आगच्छति इति हसन्। तस्य कम्पमानः, मद्येन डगमगायमानः हस्तः ग्रहणं विचलितवान्। घटः भूमौ पतित्वा भग्नः।

घटेन यत् यत् दत्तम् आसीत् तत् सर्वं तेन सह अन्तर्धानं गतम्। युवकः, अधुना पितुः करुणाया स्मृतिम् अपि द्वितीयवारं आश्रयितुं न शक्तः, पुनः तेषु एव जीर्णवस्त्रेषु दारिद्र्ये च प्रत्यागतः यत् सः पूर्वं जानाति स्म। अल्पसमये एव सः भित्त्याः समीपे दरिद्रः सन् म्रियमाणः आसीत्, यथा तथैव तस्य आधुनिककालिकः प्रतिरूपः एकस्य सम्पूर्णस्य जन्मनः अनन्तरं म्रियेत, तस्य हानेः किमपि न शिक्षित्वा, या हानिः तं पूर्वमेव एकवारं विनष्टवती आसीत्।

प्रवचनस्य समाप्तौ बुद्धः जन्मनः परिचयं सरलतया अदत्त: अनाथपिण्डिकस्य भागिनेयः, यः भद्रघटं भग्नवान् तथा द्वयोः जन्मनोः भित्त्याः समीपे मृतः, स एव एकः आत्मा आसीत्। बुद्धः स्वयं घोषितवान्, "अहं स्वयं शक्रः आसम्," सः करुणावान् किन्तु अन्ततः शक्तिहीनः दाता, यः पुरा एकवारं, सम्पूर्णजन्मनः पूर्वं, तमेव असावधानं दायादं स्वस्य भोगतृष्णातः रक्षितुं प्रयतितवान्। कोऽपि दानं, यत् कथञ्चिद् जादुई वा अक्षयं वा स्यात्, दायादस्य स्वकीयाम् असावधानतां अतिक्रमितुं समर्थं न जातम्। एतत् तथ्यं बुद्धः अनाथपिण्डिकाय न तस्य शोकं शमयितुं योग्यं उत्तरं रूपेण, अपितु असीमा उदारताऽपि कथं द्विधा विफला अभवत् इति इमानदारं व्याख्यानरूपेण अदात्।