กายวิจฉินทชาดก

พระพุทธองค์ทรงเล่าเรื่องนี้ที่พระเชตวัน เกี่ยวกับชายผู้หนึ่ง มีชายคนหนึ่งในเมืองสาวัตถีที่ทนทุกข์ทรมานจากโรคดีซ่าน แพทย์ได้ปล่อยมือจากเขาเพราะเห็นว่าไม่มีทางรักษาได้ ภรรยาและบุตรชายของเขาต่างสงสัยว่าจะหาใครมารักษาเขาได้ ชายผู้นั้นคิดว่าหากตนหายจากโรคนี้ได้ ตนจะดำเนินชีวิตตามแนวทางของศาสนา ไม่กี่วันต่อมาเขาได้รับประทานสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตน และหายจากโรค

ชายผู้นั้นไปยังพระเชตวันและขอเข้าเป็นสมาชิกของสงฆ์ เขาได้รับการบรรพชาและการอุปสมบทจากพระศาสดา ไม่นานนักเขาก็บรรลุความเป็นอริยบุคคล วันหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายสนทนากันอยู่ในโรงธรรมสภา พวกเขากล่าวว่าชายคนนี้เคยป่วยเป็นโรคดีซ่าน ปฏิญาณไว้ว่าหากหายจากโรคจะเข้าสู่ชีวิตทางศาสนา และได้ทำเช่นนั้น และบัดนี้ก็บรรลุความเป็นอริยบุคคลแล้ว

พระพุทธองค์เสด็จเข้ามาและตรัสถามว่าพวกเขากำลังสนทนาเรื่องใดกันอยู่ พวกเขากราบทูลให้ทรงทราบ พระองค์ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี่มิใช่ชายคนเดียวที่ได้ทำเช่นนี้” ในกาลก่อน บัณฑิตทั้งหลายที่หายจากโรคต่างก็เข้าสู่ชีวิตทางศาสนาและรักษาประโยชน์ของตนไว้ จากนั้นพระองค์ทรงเล่าเรื่องในอดีตกาล ซึ่งบันทึกไว้เป็นชาดกหมายเลข 293 ในชุดชาดก

ครั้งหนึ่ง ในสมัยที่พระเจ้าพรหมทัตครองเมืองพาราณสี พระโพธิสัตว์ประสูติในตระกูลพราหมณ์ ท่านเติบโตขึ้นและเริ่มสะสมทรัพย์สมบัติ จากนั้นท่านก็ล้มป่วยด้วยโรคดีซ่าน แม้แต่แพทย์ก็ไม่อาจทำอะไรให้ท่านได้ ภรรยาและครอบครัวของท่านสิ้นหวัง

พระโพธิสัตว์ตั้งจิตอธิษฐานว่า หากท่านหายจากโรคได้เมื่อใด ท่านจะเข้าสู่ชีวิตทางศาสนา ท่านรับประทานสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตน และหายจากโรค ท่านมิได้ผัดผ่อนหรือหาข้ออ้างเพื่อให้อยู่ในบ้าน ท่านเสด็จจากไปยังหิมาลัยและกลายเป็นดาบส

ที่นั่นท่านเจริญอินทรีย์และคุณวิเศษทั้งหลาย และประทับอยู่ด้วยความสุขอันเป็นทิพย์ ท่านคิดว่าตลอดเวลาที่ผ่านมานั้นท่านได้ขาดความสุขอันยิ่งใหญ่นี้ไป คัมภีร์มิได้บรรยายถึงหิมาลัยหรือที่พำนักของท่านโดยละเอียด สิ่งที่คัมภีร์ให้คือการค้นพบด้วยตนเองนั้นเอง ว่าความสงบที่ท่านพบจากการเจริญสมาธิเป็นสิ่งที่ท่านขาดไปตลอดปีที่สะสมทรัพย์สมบัติ

ท่านเปล่งอุทานด้วยคาถาแห่งความปรารถนา ในคาถาแรกท่านบรรยายตนเองว่าถูกโรคร้ายแรงโจมตีจนล้มลง นอนทรมานและทุกข์ยากอย่างยิ่ง ร่างกายเหี่ยวเฉาไปอย่างรวดเร็วดุจดอกไม้ที่วางไว้กลางแดดบนพื้นดินเพื่อให้แห้ง ในคาถาอีกบทหนึ่งท่านกล่าวว่า ผู้ประเสริฐดูเหมือนต่ำช้า และผู้บริสุทธิ์ดูเหมือนไม่บริสุทธิ์ และผู้ตาบอดเห็นที่ทิ้งสิ่งปฏิกูลเป็นที่งดงาม จากนั้นท่านกล่าวว่า “น่าอดสูเหลือเกินกายที่เจ็บป่วยนี้ น่าอดสู เราขอกล่าวว่า น่ารังเกียจ ไม่สะอาด และเต็มไปด้วยความเน่าเปื่อย” ท่านยังกล่าวเพิ่มว่า เมื่อคนโง่เกียจคร้าน ย่อมไม่อาจได้กำเนิดใหม่ในสวรรค์ และหลงทางไปจากหนทาง

คัมภีร์กล่าวว่า มหาสัตว์ (คำเรียกพระโพธิสัตว์ ผู้จะได้เป็นพระพุทธเจ้าในชาติต่อไป) ทรงพิจารณาโดยหลายแนวทางถึงความไม่สะอาดของกายและความเปราะบางต่อโรคที่คงอยู่ตลอดเวลา ทรงรู้สึกเบื่อหน่ายต่อกายและอวัยวะทุกส่วน จึงเจริญพรหมวิหารธรรมทั้งสี่ตลอดชีวิต เมื่อสิ้นชีวิต ท่านได้ไปเกิดในพรหมโลก ซึ่งเป็นภพสวรรค์ชั้นสูง เรื่องนี้มิใช่บทเรียนเกี่ยวกับความโหดร้ายของโรค แต่เป็นเรื่องว่าบุคคลจะทำอะไรได้บ้างเมื่อโรคได้แสดงให้เห็นความเปราะบางของกาย

เมื่อพระศาสดาตรัสจบพระธรรมเทศนานี้ ทรงประกาศอริยสัจ ภิกษุจำนวนมากได้บรรลุผลของปฐมมรรค (โสดาปัตติผล ขั้นแรกของการตรัสรู้บนหนทางสู่การหลุดพ้น) จากนั้นพระองค์ทรงระบุการเกิดนั้น “ในกาลนั้น เราเองคือดาบสผู้นั้น”

กายวิจฉินทชาดก หมายเลข 293 สร้างขึ้นรอบช่วงเวลาที่โรคทำให้ตาของบุคคลเปิดขึ้น ทั้งชายชาวสาวัตถีและพราหมณ์ในอดีตต่างให้คำมั่นอย่างชัดเจนในยามที่ตนตกต่ำที่สุด แล้วก็รักษาคำมั่นนั้นเมื่อหายป่วยแล้ว ถ้อยคำในคาถาพรรณนาร่างกายด้วยภาษาที่ตรงไปตรงมาและไม่อ่อนลง แต่จุดประสงค์มิใช่เพื่อปลุกความเกลียดชัง หากแต่เพื่อคลายการยึดมั่นในกาย และเตือนผู้ฟังว่าความเกียจคร้านทำให้โอกาสที่โรคชี้ให้เห็นนั้นสูญเปล่าไป การค้นพบของพระโพธิสัตว์ในหิมาลัยคือความสุขที่แท้จริงมีอยู่แล้วตลอดมา ผู้ที่มีสุขภาพดีอาจเรียนรู้เรื่องนี้ได้โดยไม่ต้องรอให้ไข้มาสำแดง และผู้ที่กำลังป่วยอาจพบว่า คำปฏิญาณที่ตั้งไว้บนเตียงผู้ป่วย คือจุดเริ่มต้นของชีวิตที่ดีกว่า