कायविच्छिन्दजातकम्

जेतवने बुद्धः एकं पुरुषं प्रति इदम् आख्यानम् अभाषत। श्रावस्त्यां कश्चित् पुरुषः पाण्डुरोगेन (कामलारोगेन) पीडितः आसीत्। वैद्याः तं असाध्यम् इति परित्यक्तवन्तः, तस्य पत्नी पुत्रश्च चिन्तितवन्तः यत् कः तं निरामयितुं शक्नोति। पुरुषः चिन्तितवान् यत् यदि सः रोगमुक्तः स्यात्, तर्हि सः प्रव्रज्यां स्वीकरिष्यति। कतिपयदिनानन्तरं सः हितकरम् औषधं सेवितवान्, तथा च निरामयः अभवत्।

सः पुरुषः जेतवनं गत्वा सङ्घे प्रवेशार्थं याचितवान्। शास्तुः समीपे सः लघु-बृहत्-उपसम्पदं प्राप्तवान्। अचिरेण सः अर्हत्त्वं प्राप्तवान्। एकदा सत्यशालायां भिक्षवः परस्परं सम्भाषन्ति स्म; ते अवदन् यत् एषः पुरुषः पाण्डुरोगेन पीडितः आसीत्, निरामयः चेत् प्रव्रज्यां स्वीकरिष्यामीति सङ्कल्पितवान्, तथा च तत् कृत्वा अधुना अर्हत्त्वं लब्धवान्।

बुद्धः आगत्य पृष्टवान् यत् ते एकत्र उपविश्य किं चर्चयन्ति। ते तं न्यवेदयन्। सः अवदत्—'भ्रातरः, एषः एकाकी न यः एवं कृतवान्।' पुरा प्राज्ञाः रोगात् मुक्ताः सन्तः प्रव्रज्यां स्वीकृत्य स्वहितं सिद्धं कृतवन्तः, इति सः अवदत्। ततः सः पुरातनीं कथां प्रावर्तयत्, या जातकसङ्ग्रहे २९३ सङ्ख्यया अभिलिखिता।

पुरा ब्रह्मदत्तस्य वाराणस्यां राज्यकाले बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः। सः वर्धमानः धनं सञ्चेतुं प्रवृत्तः। ततः सः पाण्डुरोगेन पीडितः अभवत्। वैद्याः अपि तस्य किमपि कर्तुं न शक्ताः, पत्नी कुटुम्बं च निराशायाम् आसन्।

बोधिसत्त्वः सङ्कल्पितवान् यत् यदि सः कदापि निरामयः भवेत्, तर्हि सः प्रव्रज्यां स्वीकरिष्यति। सः हितकरम् औषधं सेवितवान्, निरामयः च अभवत्। सः विलम्बं न कृतवान्, गृहे स्थातुं कारणानि अन्वेषितवान् च न। सः हिमालयं गत्वा तपस्वी अभवत्।

तत्र सः इन्द्रियाणि गुणान् च अभ्यस्तवान्, ध्यानजन्यसुखे च निवसति स्म। सः चिन्तितवान् यत् एतावन्तं कालं यावत् सः एतत् महत् सुखं न प्राप्तवान्। ग्रन्थः हिमालयस्य अथवा तस्य निवासस्य विस्तरं न वर्णयति। यत् तत्र प्रदत्तं तत् स्वयं आविष्कारः—यत् ध्यानेन लब्धा शान्तिः तस्य धनसञ्चयकालीनवर्षेषु अभावः आसीत्।

सः गाथया स्वाभिलाषम् उच्चारितवान्। प्रथमगाथायां सः स्वयं भयङ्करेण रोगेण आक्रान्तः, अतीव क्लेशे पीडायां च शयितः, स्वदेहः सूर्यतापे धूलौ विन्यस्तपुष्पमिव शीघ्रं शुष्यन्, इति वर्णितवान्। अन्यस्यां गाथायां सः अवदत् यत् श्रेष्ठः अश्रेष्ठवत् प्रतीयते, अशुद्धः शुद्धवत्, अन्धः च दुर्गन्धमलकूपं सुन्दरं पश्यति। ततः सः अवदत्—'धिक् तं रोगिणं देहम्, धिक्, इति अहं वदामि—घृणितम्, अशुद्धम्, दुर्गन्धजर्जरितं च!' मूर्खाः आलस्येन यदा पीडिताः भवन्ति, तदा स्वर्गे नूतनं जन्म न प्राप्नुवन्ति, मार्गात् च भ्रश्यन्ति, इति सः दर्शितवान्।

ग्रन्थः कथयति यत् महासत्त्वः (बोधिसत्त्वस्य विशेषणम्, यः भविष्ये बुद्धः भविष्यति) विविधप्रकारेण देहस्य अशुद्धतां तस्य निरन्तरं रोगसम्भावनां च विचारितवान्। देहात् तस्य सर्वावयवेभ्यः विरक्तः सः जीवनपर्यन्तं चत्वारि उत्तमानि ब्रह्मविहाराणि अभ्यस्तवान्। जीवनान्ते सः ब्रह्मलोके उच्चदेवलोके पुनर्जन्म प्राप्तवान्। कथा रोगस्य क्रौर्यविषयकं पाठं न ददाति। सा तत् विषयं वदति यत् शरीरस्य दुर्बलता प्रकटितायां व्यक्तिः तया किं करोति।

धर्मोपदेशं समाप्य शास्ता सत्यानि प्रकटितवान्। बहवः प्रथममार्गस्य फलं (स्रोतापत्तिः, सम्बोधिपथे प्रथमा अवस्था) प्राप्तवन्तः। ततः सः जन्म अभिज्ञापितवान्: 'तस्मिन् काले अहमेव तपस्वी आसम्।'

कायविच्छिन्दजातकं (सङ्ख्या २९३) तस्मिन् क्षणे केन्द्रितम् अस्ति, यदा रोगः मनुष्यस्य नेत्रे उद्घाटयति। श्रावस्त्यः पुरुषः पुरातनः ब्राह्मणः च उभौ अपि स्वीयदुर्बलक्षणे सरलां प्रतिज्ञां कृतवन्तौ, ततः निरामयौ सन्तौ तां पालितवन्तौ। गाथाः शरीरं सत्यनिष्ठया, अमृदुभाषया वर्णयन्ति, परं तासां उद्देश्यं घृणा नास्ति। तासां उद्देश्यं आसक्तेः पाशं शिथिलीकर्तुं श्रोतारं स्मारयितुं च यत् आलस्यं तत् तत् अवसरं नाशयति यत् रोगः सूचयति। बोधिसत्त्वस्य हिमालये आविष्कारः एषः यत् यथार्थं सुखं सदैव सुलभम् आसीत्। निरामयः मनुष्यः एतत् ज्वरं विना अपि ज्ञातुं शक्नोति, तथा च रोगी मनुष्यः अनुभवति यत् शय्यायां कृतः सङ्कल्पः उत्तमजीवनस्य आरम्भः अस्ति।