जागरजातकम्

बुद्धः जेतवने इमां कथाम् अकथयत्, एकस्य उपासकस्य विषये यः प्रथमं मार्गफलं प्राप्तवान्। सः श्रावस्त्याः वनमार्गेण शकटसार्थेन सह प्रस्थितः। एकस्मिन् रमणीये जलसमीपस्थाने सार्थनायकः पञ्चशतशकटानि वियोज्य भोजनं सज्जीकृत्य तत्र विश्रामं कृतवान्। जनाः तत्र तत्र शयनार्थं शयिताः।

उपासकः न शयितवान्। सः सार्थनायकसमीपस्य वृक्षमूले चङ्क्रमणध्यानं कृतवान्। पञ्चशतं दस्यवः सार्थं लुण्ठितुं योजनां कृतवन्तः। ते विविधैः शस्त्रैः सह आगत्य सार्थं परिवार्य प्रतीक्षां कृतवन्तः। ते उपासकं चङ्क्रमन्तं दृष्ट्वा तस्य निद्रायाः प्रतीक्षां कृतवन्तः, ततः लुण्ठनम् आरब्धुम्। सः सम्पूर्णां रात्रिं चङ्क्रमन् एव अतिवाहितवान्।

अरुणोदये दस्यवः स्वगृहीतानि दण्डान् शिलाः अन्यानि शस्त्राणि च परित्यक्तवन्तः। प्रस्थानकाले ते सार्थनायकं सम्बोधितवन्तः यत् सः स्वसम्पत्तेः स्वामी केवलं जीवनस्य रक्षणात् अस्ति, तथा जीवनरक्षा तस्य तस्य सावधानात् उपासकात् लब्धा अस्ति। ते अवदन् यत् सः तस्मै पुरुषाय सम्मानं प्रदद्यात्। सार्थजनाः प्रातः उत्थाय दस्युभिः परित्यक्तान् शिलादीन् वस्तूनि च दृष्ट्वा अवगतवन्तः यत् ते उपासकस्य ऋणिनः सन्ति, तथा ते तस्मै सम्मानं दत्तवन्तः।

उपासकः गन्तव्यं प्राप्य स्वकार्यं सम्पादितवान्। ततः सः श्रावस्तीं प्रत्यागत्य जेतवनं गतवान्। तत्र सः तथागतं (बुद्धं) अभिवाद्य तस्य पादयोः उपविष्टवान्। यदा बुद्धः तं स्वानुभवं प्रकटयितुम् आह्वयति स्म, तदा सः यद् घटितम् तत् निवेदितवान्। बुद्धः अवदत् यत् जागरणेन सावधानतया च विशेषं पुण्यं प्राप्तवान् न केवलम् एषः एकः एव, यतः पुराकाले प्रज्ञावन्तः जनाः अपि तथैव कृतवन्तः। उपासकस्य अभ्यर्थनया बुद्धः एकां पुरातनीं कथाम् अकथयत्। सा जातकसंग्रहे संख्या 414 रूपेण अभिलिखिता अस्ति।

एकदा ब्रह्मदत्ते वाराणस्यां राज्यं कुर्वति सति बोधिसत्त्वः ब्राह्मणकुले जातः। प्रौढावस्थां प्राप्य सः तक्षशिलायां (विद्यायाः प्रसिद्धकेन्द्रे) सर्वाः कलाः अधीतवान्, ततः गृहं प्रत्यागत्य गृहस्थरूपेण न्यवसत्। कालान्तरे सः गृहं त्यक्त्वा तपस्वी अभवत्। शीघ्रम् एव सः ध्यानस्य सामर्थ्यं प्राप्तवान्। सः हिमालयप्रदेशे केवलं स्थितिं चङ्क्रमणं च उपयुज्य निवसति स्म, तथा सः सम्पूर्णां रात्रिं निद्रां विना चङ्क्रमन् अतिवाहितवान्।

तपस्विनः चङ्क्रमणमार्गस्य अन्ते एकस्मिन् वृक्षे देवः निवसति स्म। सः तस्मिन् प्रसन्नः आसीत्। सः वृक्षस्य कोटरात् प्रथमां गाथां उक्तवान्, प्रश्नरूपेण कः सः यः अन्ये यदा निद्रायन्ति तदा जागर्ति, तथा अन्ये यदा जाग्रति तदा शेते? मम प्रहेलिकां कः वेत्ति, कः च तस्याः उत्तरं दास्यति? बोधिसत्त्वः देवस्य वाचं श्रुत्वा गाथया प्रत्युत्तरं दत्तवान्। सः अवदत् यत् सः एव यः अन्ये यदा निद्रायन्ति तदा जागर्ति, अन्ये यदा जाग्रति तदा शेते, तथा सः प्रहेलिकां वेत्ति उत्तरं दातुं च शक्नोति।

देवः पुनः अपृच्छत्: कथं त्वं अन्ये यदा निद्रायन्ति तदा जागर्षि, अन्ये यदा जाग्रति तदा शेषे? कथं त्वं मम प्रहेलिकां वेत्सि, कः च तस्याः उत्तरं ददासि? तदा बोधिसत्त्वः विषयं व्याख्यातवान्। केचन जनाः विस्मरन्ति यत् गुणः कठोरे संयमे निहितः अस्ति, तथा यदा ते निद्रायन्ति तदा सः जागर्ति, इति सः अवदत्। अन्येषु जनेषु रागः, दोषः, अविद्या च समाप्ताः सन्ति, तथा यदा ते जाग्रति तदा सः शेते। एवं सः अन्ये यदा निद्रायन्ति तदा जागर्ति, अन्ये यदा जाग्रति तदा शेते।

यदा महासत्त्वः एतं उत्तरं दत्तवान्, तदा देवः प्रसन्नः अभवत्। सः तस्य प्रशंसायै अन्तिमां गाथां उक्तवान्, यत् सः अन्ये यदा निद्रायन्ति तदा जागर्ति, अन्ये यदा जाग्रति तदा शेते, इति उत्तमम्; तथा सः प्रहेलिकां वेत्ति उत्तरं ददाति च इति उत्तमम्। एवं बोधिसत्त्वस्य प्रशंसां कृत्वा देवः वृक्षे स्वनिवासं प्रविष्टवान्।

उपदेशानन्तरं बुद्धः जन्म अभिज्ञातवान्। तस्मिन् काले सा वृक्षदेवता उप्पलवण्णा आसीत् (यः पश्चात् बुद्धस्य शिष्येषु प्रधानभिक्षुणी अभवत्), तपस्वी च स्वयं एव आसीत्।

जागरजातकं, संख्या 414, द्विविधार्थकीं प्रहेलिकां आश्रितम् अस्ति। पूर्वकथायां जागरणं शाब्दिकम् अस्ति। उपासकस्य संयमः, रात्रौ सावधानतया चङ्क्रमणं, वचनं विना सम्पूर्णं सार्थं रक्षितवान्। अतीतकथायां जागरणं नैतिकम् अस्ति। तपस्वी तत् जागृतः अस्ति यत् साधारणजनाः निद्रायन्ति, यदा सः तेषु वसति यत्र रागः, दोषः, अविद्या च समाप्ताः सन्ति। श्लोकाः सूचयन्ति यत् सत्यं जाग्रत् भवितुं सदाचारस्य बोधस्य च विषयः अस्ति, तथा एषा सतर्कता स्वस्य अपि परस्य अपि कृते अनुकम्पायाः रूपम् अस्ति। श्लोकाः अपि चेतयन्ति यत् ये शान्तं सदाचारं विस्मरन्ति, ते नेत्रे उन्मीलिते सत्यपि निद्रायन्ति। एषा अप्रमादस्य साधना अस्ति, या रात्र्या तथा जीवनेन अपि अनुवर्तते।