กุนตนีชาดก

พระพุทธองค์ทรงเล่ากุนตนีชาดก ชาดกหมายเลข 343 ในชาตกนิกายแห่งพระไตรปิฎกบาลี ณ พระเชตวัน หลังจากที่ภิกษุทั้งหลายสนทนากันถึงนกกระสาตัวหนึ่งที่อาศัยอยู่ในพระราชวังของพระเจ้าโกศล นกกระสาตัวนั้นได้สูญเสียลูกของตนด้วยมือของพระโอรสธิดาในราชวงศ์ และได้แก้แค้นอย่างรุนแรงก่อนจะออกจากพระราชวังไปยังหิมาลัย เมื่อภิกษุทั้งหลายพากันอัศจรรย์ใจ พระพุทธองค์ตรัสว่า นี่มิใช่ครั้งแรกที่เหตุการณ์เช่นนี้เกิดขึ้น

ในอดีตชาติ พระโพธิสัตว์ได้ประสูติเป็นพระราชาแห่งกรุงพาราณสีเอง เป็นผู้ปกครองที่ทรงธรรมซึ่งเลี้ยงนกกระสาไว้ในพระราชวัง และทรงไว้วางพระทัยนางในฐานะทูตผู้ซื่อสัตย์ โดยส่งนางไปมาเพื่อนำข่าวสารแทนพระองค์ นกกระสาได้รับการยกย่องให้มีที่ประจำอันทรงเกียรติในพระราชวัง เพราะการรับใช้ที่นางถวายแด่พระองค์

นกกระสาทำรังภายในบริเวณพระราชวังและเลี้ยงลูกนกสองตัวไว้ที่นั่น ขณะที่พระราชาเสด็จไม่อยู่ในเมือง พระโอรสธิดาบางพระองค์ได้พบรังของนาง และด้วยความประมาท จึงฆ่าลูกนกทั้งสองตัวของนาง เมื่อนกกระสากลับมาเห็นสิ่งที่เกิดขึ้น และทราบว่าใครเป็นผู้กระทำ ความโศกเศร้าของนางก็มิอาจผ่านไปได้ง่ายๆ

ในพระราชวังมีเสือตัวหนึ่งถูกกักขังไว้โดยบังเอิญ ขังไว้ในที่ซึ่งผู้มาเยือนอาจเข้ามาชมได้ นกกระสาผู้อดทนและเฝ้าระวัง รอคอยโอกาสของตน แล้วก็หาทางล่อพระโอรสธิดาที่ฆ่าลูกนกของนางให้เข้าไปใกล้สถานที่ที่เสือถูกกักขังอยู่

นกกระสาล่อพระโอรสธิดาด้วยการสัญญาว่าจะได้เห็นสิ่งที่น่าชม จนนำให้เด็กๆ เข้าไปใกล้เสือมากพอที่เสือจะคว้าตัวไปได้ และพระโอรสธิดาเหล่านั้นสูญเสียชีวิต ณ ที่นั้นภายในบริเวณพระราชวัง ชาดกไม่ได้เน้นรายละเอียดถึงวิธีการที่พวกเขาสิ้นชีวิต สิ่งที่สำคัญต่อเรื่องคือ การแก้แค้นของนกกระสาได้สำเร็จบริบูรณ์แล้ว

นกกระสามิได้หนีหรือซ่อนสิ่งที่นางกระทำ นางเข้าเฝ้าพระราชาโดยตรง บอกแก่พระองค์อย่างชัดเจนว่า นางได้รับเกียรติอันยาวนานในวังของพระองค์และได้รับการปฏิบัติด้วยความเคารพอย่างยิ่ง แต่เพราะสิ่งที่พระโอรสธิดาของพระองค์กระทำต่อลูกของนาง นางจึงจำเป็นต้องลาจากการรับใช้พระองค์อย่างถาวร

พระราชาทรงโศกเศร้าเพราะพระโอรสธิดาของพระองค์เอง แต่ก็ไม่ทรงยอมให้เรื่องนี้จบลงด้วยความขมขื่น พระองค์ทรงขอให้นกกระสาอยู่ต่อ ทรงให้เหตุผลว่า การตอบโต้ความผิดด้วยความผิดย่อมสืบต่อความทุกข์ และปัญญาอันแท้จริงอยู่ที่การปล่อยวางความโกรธและดำรงชีวิตร่วมกันอย่างสงบ ดังที่เคยเป็นมาก่อนเกิดโศกนาฏกรรม

นกกระสามิได้ยอมรับเหตุผลของพระองค์ นางตอบว่า ผู้ที่ถูกทำร้ายและผู้ที่ทำร้ายนาง ย่อมไม่อาจกลับไปสู่สถานการณ์เดิมได้ ไม่ว่าการวิงวอนให้สันติจะฟังดูฉลาดเพียงใดก็ตาม แม้นางอาจยังคงมีความเคารพต่อพระราชาในฐานะส่วนพระองค์อยู่บ้าง นางก็ยืนยันการตัดสินใจของตน และจะไม่คงอยู่ในวังที่การสูญเสียเช่นนั้นเคยเป็นไปได้

เมื่อพระพุทธองค์ทรงเล่าเรื่องจบ พระองค์ทรงระบุตัวละครให้แก่ภิกษุทั้งหลาย นกกระสาผู้แก้แค้นและจากไปแทนที่จะยอมคืนดีนั้น ในการเล่าเรื่องครั้งนั้นในอดีตอันไกลโพ้น ได้เกิดใหม่ตลอดหลายภพหลายชาติ กลายเป็นนกกระสาตัวที่อาศัยอยู่ในพระราชวังโกศลนั้นเอง แสดงให้เห็นว่าความโศกเศร้าและความมุ่งมั่นเช่นนั้นสามารถคงอยู่ข้ามภพได้อย่างลึกซึ้งเพียงใด พระราชาผู้ทรงธรรมแห่งพาราณสีผู้วิงวอนให้คืนดี และยอมรับการจากไปของนกกระสาโดยไม่ตอบโต้อีก ก็คือพระพุทธองค์เองในอดีตชาตินั้น

กุนตนีชาดกไม่ได้จบลงด้วยการปลอบโยนอย่างง่ายดาย มันวางคำวิงวอนของพระราชาให้สันติคู่เคียงกับการปฏิเสธที่จะกลับมาของนกกระสา โดยไม่ให้อีกฝ่ายลบล้างอีกฝ่ายโดยง่าย ในการเล่าเรื่องนี้ พระพุทธองค์ประทานคำสอนแก่ภิกษุว่า ความโศกที่เกิดจากการทำร้ายอย่างแท้จริงมิได้จางคลายไปเพียงเพราะผู้ปกครองผู้ฉลาดและเมตตาขอร้อง และการคืนดีแม้จะควรแก่การแสวงหาเพียงใด ก็ไม่อาจบังคับให้เกิดขึ้นกับใจที่ยังแบกรับการสูญเสียนั้นอยู่